Close

De mystiek van de kosmos

Nebula Galore (bron: http://nebulagalore.infiniteworldwonders.com/post/170690179521)

In mijn boek Thuis in de kosmos beschrijf ik dat ik in Leiden het college ‘Het levend heelal’ volgde. Vervolgens schrijf ik: ‘Ze liet zien hoe alles met alles samenhangt, op een wijze die bij mij niets minder dan een haast mystieke ervaring uitlokte’ (25). Het hele boek Thuis in de kosmos is in zeker zin een poging om die mystieke ervaring onder woorden te brengen om de lezer er iets van te laten proeven. Van verschillende kanten echter kreeg ik de vraag: ‘Wat versta je dan onder “mystiek”?’ In wat volgt wil ik uitleggen wat ik onder mystiek versta.

(Onderstaande tekst verscheen eerder in ietwat gewijzigde vorm als een hoofdstukje in mijn boekje Wonderlijk weefsel: Mystiek in digitale en religieuze kunst, in 2017 uitgegeven door het Stedelijk Museum Breda.)

Wat versta ik onder mystiek? Laat ik beginnen met de constatering dat het nihilisme – de aartsvijand van mystiek – lange tijd in de mode is geweest. Nihilisme verkondigde de zinloosheid en leegheid van alles. Zin en betekenis moesten door de mens worden gemaakt en aan de zinloze werkelijkheid worden toegekend. Maar hoe kan de werkelijkheid ooit autoriteit uitoefenen en ons inspireren om onszelf te overstijgen als de betekenis die we daarbuiten vinden door onszelf is gemaakt? ‘Levensbeschouwelijk nihilisme is daarom een van de kernproblemen van deze tijd’, concludeert filosoof Arnold Ziegelaar in zijn boek Aardse mystiek.

Toch heb ik hoop. Er zijn tekenen dat er vandaag een kentering gaande is. Steeds meer mensen ontdekken of ervaren dat de werkelijkheid niet zinloos en betekenisloos is, maar juist overvloeit van zin en betekenis. Mensen lijken de oppervlakkigheid en banaliteit van het nihilisme te doorzien en zoeken thuis, in de natuur of in kloosters en musea naar diepgang en bezieling. Er lijkt een nieuw bewustzijn door te breken, waarvan de inhoud voor ons nog niet te bevatten is: wie in het donker loopt en ineens in een fel licht geplaatst wordt, ziet voor even ook niet meer dan een blinde. Het lijkt of dat licht nu ineens doorbreekt. Er lijkt langzaam een tijdperk door te breken waarin een nieuwe mystieke gevoeligheid ontwaakt.

 

Mystiek wordt wel omschreven als een direct bewustzijn of een directe ervaring van een ultieme realiteit. Het is een ervaring van eenheid of beter gezegd: de ervaring dat alles één is. Het is daarmee ook de ervaring dat je zelf bent opgenomen in een groter geheel, of sterker nog: dat er geen waterdichte afscheiding is tussen jou en al wat bestaat. Soms wordt dat omschreven als ‘het verdwijnen van het ego’: je individualiteit lijkt even te verdwijnen, de grenzen tussen jou en al het andere worden vloeibaar en je lijkt helemaal te verdwijnen, op te gaan in het al. Sommige vormen van mystiek spreken dan ook van extase, van vervoering waarbij de verdwijning van het ego en de versmelting met het goddelijke tot een diepe gelukservaring leidt.

Toch is er iets voor te zeggen dat het idee van ‘ervaring’ te sterk is. Het suggereert namelijk iets als zintuiglijke ervaring. Voor sommige mystici zal dit daadwerkelijk het geval zijn. Zij voelen zich bijna zintuiglijk meegetrokken door die ultieme realiteit. Voor velen van ons is een ervaring van vervoering niet weggelegd. De ervaring is dan ook slechts een aspect van mystiek bewustzijn. Het mystieke bewustzijn kent veel gradaties. In veel gevallen is inzicht wellicht toepasselijker dan ‘ervaring’. Bij een mystiek inzicht wordt ons een glimp gegund van de eenheid van alles die achter en onder en in de dingen schuilgaat. Het is een glimp opvangen van hoe grenzen vervloeien en hoe uiteindelijk alles een onverbrekelijke eenheid vormt.

Dat inzicht kan aanleiding geven tot een besef dat je deel bent van de eenheid van alles en dat ook jouw eigen individualiteit en je ego uiteindelijk illusies zijn (die je overigens wel nodig hebt om in het dagelijks leven te kunnen functioneren). Terwijl ‘inzicht’ de nadruk legt op het cognitieve en het kennen, leidt het tot een ‘besef’ dat al meer bij beleving in de buurt komt. Een besef komt al dicht in de buurt van een gevoel, en raakt daarmee aan de ervaring. ‘Inzicht’ en ‘besef’ zijn minder sterke uitdrukkingen dan ‘ervaring’ maar geven wel degelijk aan dat ieder mens een gevoeligheid kan ontwikkelen voor de uiteindelijke eenheid die ten grondslag ligt aan onze dagelijkse leefwereld.

Dat inzicht dat alles op een heel fundamentele wijze één is, betekent ook het inzicht dat de werkelijkheid ineens een dieptedimensie blijkt te bevatten. De werkelijkheid van ons alledaagse leven bestaat vooral uit een veelheid van dingen en fenomenen, die betrekkelijk onafhankelijk van elkaar lijken te bestaan. Zo wordt mijn werkkamer bevolkt door boeken die netjes naast elkaar in boekenkasten staan opgesteld. Ieder boek staat naast en los van andere boeken. Maar een mystiek inzicht dat alles met alles samenhangt op een bijzonder intieme wijze, kan tot het sterke besef leiden dat de afzonderlijke fenomenen die wij waarnemen slechts de oppervlakte zijn van wat er is.

 

De dingen en fenomenen die op het eerste gezicht onafhankelijk van elkaar lijken te bestaan, blijken op een dieper niveau met elkaar verbonden. En die diepte gaat onpeilbaar ver: alles hangt met alles samen, individualiteit is uiteindelijk een illusie. De dingen die we in het dagelijks leven waarnemen maar ook mensen, dieren en planten, blijken een trapje lager op intieme wijze samen te hangen. Ze hebben een ‘binnenkant’ die onzichtbaar is en die zich slechts laat vermoeden.

Wanneer het mystieke bewustzijn doorbreekt, blijkt de wereld een wonderlijk weefsel van op het oog zelfstandige entiteiten, die op een dieper niveau innig samenhangen. En dat diepere niveau blijkt essentieel te zijn, de dragende grond van de wereld van de alledaagse fenomenen en ontmoetingen, ja het blijkt zelfs de bestaansvoorwaarde te zijn voor onze alledaagse wereld. Door je bewust te worden van dat diepere niveau van onze werkelijkheid, ga je ook de alledaagse wereld met nieuwe ogen bekijken. Dan licht ook die alledaagse wereld anders op, zie je opeens ook sporen van dat diepere niveau in het alledaagse. De alledaagse werkelijkheid wordt zo in de mystiek als het ware ‘herbetoverd’.

Mystiek verwijst dus niet – zoals overigens wel vaak gedacht is – naar een soort bovennatuurlijke werkelijkheid waarmee vereniging gezocht wordt. Een dualistische visie waarin de werkelijkheid bestaat uit twee ‘sferen’ of ‘verdiepingen’ – de verdieping van onze alledaagse, natuurlijke werkelijkheid en daarbovenop een bovennatuurlijke bovenverdieping die de woonplaats is van het heilige of van God – is in feite tegengesteld aan de manier waarop veel mystici de diepte van onze werkelijkheid ervaren.

Mystici ervaren veelal een nonduale werkelijkheid, waarin alles één wordt en ieder onderscheid (bijvoorbeeld tussen ‘ik’ en ‘al het andere’ dat niet-ik is) slechts relatief is en geldt voor de wereld van de fenomenen. Maar als je de diepte in gaat, is alles één en ondeelbaar en is er geen onderscheid tussen het ‘ik’ en ‘al het andere dat niet-ik is’. Of anders gezegd: jij bent in de kosmos net zoals de kosmos in jou is… Dat is de gedachte waar Thuis in de kosmos om draait.

 

1 thought on “De mystiek van de kosmos

  1. Het is lang geleden dat ik eens gereageerd heb, dus ik dacht, laat ik weer eens wat schrijven. En dit keer alleen met een aanrader.
    Een paar weken geleden heb ik het boek ’12 Rules for Life’ gelezen, door alle pop-cultuur ophef die mede op Youtube over de auteur ontstond. Maar het is gewoon echt best heel goed (al zeg ik het zelf, aardig wat recensies verschillen met me van mening). Ik moest hier aan denken omdat ook Jordan B. Peterson nihilisme niet bepaald als een goede eigenschap ziet (en terecht) al zet hij het gelukkig niet tegenover ‘mystiek’.

    (…) And then “better” means to aim at the Improvement of Being, with a capital “I” and a capital “B.” Thinking all of this –realizing all of this–you take a risk. You decide that you will start treating Old testament God, with all His terrible and oft-arbitrary-seeming power, as if He could also be New Testament God (even though you understand the many ways in which that is absurd). In other words, you decide to act as if existence might be justified by its goodness–if only you behaved properly. And it is that decision, that declaration of existential faith, that allows you to overcome nihilism, and resentment, and arrogance. It is that declaration of faith that keeps hatred of Being, with all its attendant evils, at bay. And, as for such faith: it is not at all the will to believe things that you know perfectly well to be false. Faith is not the childish belief in magic. That is ignorance or even willful blindness. It is instead the realization that the tragic irrationalities of life must be counterbalanced by an equally irrational commitment to the essential goodness of Being. It is simultaneously the will to dare set your sights at the unachievable, and to sacrifice everything, including (and most importantly) your life. You realize that you have, literally, nothing better to do. But how can you do all this? –assuming you are foolish enough to try. (…)
    Uit 12 rules for life, Jordan B. Peterson, p107

    Ik ben dus best wel benieuwd naar een recensie van dit boek door Taede. 🙂

Comments are closed.

%d bloggers liken dit: