Filosoof en ‘religieuze atheïst’ Ulrich Libbrecht overleden

Ulrich Libbrecht
Ulrich Libbrecht (1928-2017)

Vandaag is bekendgemaakt dat gisteren op 88-jarige leeftijd de Vlaamse filosoof Ulrich Libbrecht is overleden. Hij is een van de denkers die mij op het spoor zette van ‘religieuze atheïsten’. Helaas heb ik Libbrecht nooit zelf mogen ontmoeten.

In mijn boek God, iets of niets? schreef ik onder andere het volgende over het denken van Libbrecht:

De Vlaamse filosoof Ulrich Libbrecht is een voorbeeld van iemand die zichzelf een ‘religieus atheïst’ noemt. Deze Vlaamse filosoof en oriëntalist werd vooral bekend vanwege de door hem ontwikkelde ‘comparatieve filosofie’, een filosofische methode waarin hij westerse en oosterse denkwijzen probeert bij elkaar te brengen, en die hij in vier lijvige boeken uitwerkte. Binnen de comparatieve filosofie speelt spiritualiteit en mystiek een belangrijke rol. De laatste jaren schrijft Libbrecht vooral over spirituele onderwerpen. Ik neem in wat volgt zijn boek Adieu à Dieu: Naar een religieus atheïsme uit 2014 tot uitgangspunt.

Libbrecht is oorspronkelijk christelijk opgevoed, maar dreef uiteindelijk door zijn filosofische onderzoek en zijn ontmoeting met oosterse denkwijzen weg van die christelijke wortels. Hij wordt vandaag vooral door het boeddhisme geïnspireerd. Binnen Libbrechts opvatting van het boeddhisme staat het begrip ‘Leegte’ centraal. (…)

Zo schrijft hij:

Zoals hoger betoogd, is religie fundamenteel geen leer, maar een innerlijke ervaring en de leer is een symbolon, een geheel van verbindende tekens (sunballein betekent: verbinden met), niet nutteloos maar ook niet dé waarheid. Ik laat de waarheid over aan de wetenschap, die in een langzaam en moeizaam proces probeert te begrijpen hoe de wereld ineen zit. Het enige wat haar altijd zal ontsnappen is de Energie, de kracht die het heelal stuwt. En dat is voor mij God. Ik voel deze mysterieuze kracht ook in mij. Die probeer ik in een meditatief leven te ervaren, niet te begrijpen. (Libbrecht, 2014, 69)

Voor Libbrecht is het woordje ‘God’ symbool voor wat in het boeddhisme de leegte wordt genoemd: een vorm van energie die alleen negatief beschreven kan worden (als ‘niet-zijn’), maar die wel ervaren kan worden. En die innerlijke ervaring is voor Libbrecht religie of de kern van religie.

Elke religie wordt bezield door die ervaring. Dat betekent dat voor Libbrecht ook in het godgeloof van het christendom een kern van waarheid gevonden kan worden (…) Libbrecht wijst met name op de christelijke mystici als John Scotus Eriugena en Meister Eckhart, die wijzen op die mystieke kern van het christelijk geloof die door Eckhart als Nicht-Gott wordt benoemd. (…)

Bij Libbrecht ligt sterke nadruk op verwondering. (…) Bij Libbrecht is die verwondering gekoppeld aan de natuurwetenschappen. (…) Dit is zoals Libbrecht het verwoordt aan het einde van zijn boekje:

Vaak leert men dat de wetenschap de wereld onttovert. Bij mij is dat precies omgekeerd. Als ik opkijk naar de sterrenhemel, vind ik die een wonder, maar hoeveel groter is dit wonder als ik aan sterrenkunde doe: dan kijk ik werkelijk in de diepte. Chinezen kenden traditioneel geen god in monotheïstische zin, ze kenden wel de Hemel, d.i. het universum als onpersoonlijke God. Het is vreemd genoeg ook het resultaat van al mijn denkwerk.

                Een belangrijke filosofische stap zette ik toen ik besefte dat mijn pantheïsme grof materialisme was. Mijn grootste ontdekking was dat de diepste werkelijkheid de Energie was en dat de informatieve wereld slechts een afgeleide realiteit was. En vermits de Energie het absolute is, is de Energie God. Daarmee nam ik uiteraard afscheid van de persoonlijke god, die in feite naïef antropomorf was. Ik werd dus een atheïst in de boeddhistische zin: een religieuze atheïst. (Libbrecht, 2014, 120)

(Bron: Taede A. Smedes, God, iets of niets? De postseculiere maatschappij tussen ‘geloof’ en ‘ongeloof’. Amsterdam: Amsterdam University Press 20162, 105-108.)

Bovenaan de overlijdensadvertentie op Libbrechts Facebook-pagina verwoordt de theoloog Schleiermacher Libbrechts levensmotto als Mir ist alles Wunder.

(Bron illustratie: http://www.libbrechtgenootschap.org.)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *