Close

Van der Weijden en ‘het heilige’ in onze samenleving

Afgelopen weekeind werd bekend dat Maarten van der Weijden maar liefst bijna 5 miljoen euro heeft opgehaald met zijn ‘Elfstedentocht’. Ik schreef op 24 augustus j.l. al een opiniestuk waarin ik probeer te duiden wat er gaande is. Ik denk dat de belangstelling van Van der Weijden iets laat zien van wat er in onze samenleving als ‘heilig’ wordt beschouwd. Dat opiniestuk verscheen op de website van De Volkskrant, maar werd niet in de krant afgedrukt. Hieronder heb ik ook de tekst opgenomen zoals die op de VK-website verscheen:


De afgelopen dagen is veel gezegd en geschreven over de poging van Maarten van der Weijden om de Elfstedentocht te zwemmen. Zelfs de vaak zo nuchtere Volkskrant publiceerde koppen waarin Van der Weijdens poging ‘heroïsch’ werd genoemd, zijn lijden ‘messiaans’ en de bewondering van de Nederlanders ‘devotie’. Een paar dagen later blijkt dat Van der Weijdens falen nog succesvoller is gebleken dan gedacht. Raakte Van der Weijden maandagavond geëmotioneerd toen bleek dat hij maar liefst 2,5 miljoen euro had opgehaald, twee dagen later bleek er nog minstens een miljoen bij te zijn gekomen.

Het heilige in de samenleving

Een schijnbaar gewone jongen van weinig woorden die fantastisch kan zwemmen, bleek ineens over de macht te beschikken mensen aan te trekken en te verbinden. Juist dat laatste toont voor mij, als godsdienstfilosoof en theoloog, eens temeer dat het heilige niet uit onze samenleving verdwenen is. Ook de Duitse socioloog Hans Joas erkent dat. Vorig jaar verscheen zijn briljante magnum opus Die Macht des Heiligen dat in december in Nederlandse vertaling verschijnt. Daarin beschrijft hij het falen van de vaak aan Max Weber toegeschreven secularisatiethese van de ‘onttovering’ van de wereld. Joas ontkent niet dat de westerse samenleving geseculariseerd is, in die zin dat de vormende invloed van het christelijk geloof op cultuur sterk is afgenomen. Maar hij ontkent wel dat met God ook het heilige is verdwenen.

Joas beschrijft ‘het heilige’ in termen van een besef van het mensoverstijgende, datgene waar de mens zich afhankelijk van ervaart, en waar mensen hun idealen en normen en waarden aan ontlenen. Joas noemt het ook wel het ‘Faktum der Idealbildung’; het feit dat mensen zich voortdurend en vaak onbewust door verheven idealen laten leiden – voorstellingen van het door-en-door goede tegenover het door-en-door kwade. Dergelijke idealen liggen volgens Joas ten grondslag aan religie, maar spelen ook een grote rol in de samenleving als geheel. Deze idealen laten zien wat voor mensen heilig is.

De inzet van Van der Weijden had prometheïsche kwaliteiten. Zoals Prometheus het vuur van de goden probeerde te stelen, zo trok Van der Weijden ten strijd tegen een hedendaagse vorm van het ultieme kwaad: kanker. Prometheus slaagde in zijn poging, maar betaalde een hoge prijs. Van der Weijden faalde, maar was daardoor ook succesvol. Mede door de nu al klassieke foto van zijn vrouw Daisy die als een hedendaagse Maria zijn hoofd in haar handen houdt, terwijl Van der Weijden door ambulancepersoneel werd verzorgd, kreeg zijn falen een lading die een van de karakteristieke elementen is van het christendom. De underdog die tragisch tot zijn einde komt en juist daardoor wordt verhoogd; blijkbaar schraagt dat nog altijd de Nederlandse normen en waarden. Want door het falen wordt het ideaal van het goede dat daarin tot uiting komt niet ontkracht, maar juist nog eens bevestigd en versterkt.

Verbinden versus versplinteren

Juist in de openlijke erkenning van machteloosheid, de erkenning dat de mens soms het hoofd moet buigen voor de onverbiddelijkheid van de werkelijkheid die ons overstijgt, schuilt een grootsheid die resoneert met de idealen van de hedendaagse mens in onze samenleving – en dus met wat wij als ‘heilig’ ervaren. De machteloosheid en het falen van Van der Weijden werd daarmee de grondslag van zijn succes. Was zijn poging om de Elfstedentocht te zwemmen wél geslaagd, dan was dat ongetwijfeld een heroïsche daad geweest, maar had hij vermoedelijk veel minder impact gehad dan nu het geval is.

Ironisch is wel dat Van der Weijdens poging daarmee in schril contrast staat met bijvoorbeeld de verwoede pogingen van minister-president Rutte om de afschaffing van de dividendbelasting te rechtvaardigen. Terwijl Van der Weijdens falen en machteloosheid de grondslag is van zijn succes, juist door de dynamiek van het heilige in onze samenleving, zo is het ‘succes’ van Ruttes beleid de grondslag van het falen ervan. Rutte heeft succes in zoverre hij de zinloze en dure dividendmaatregel handhaaft ondanks alle verzet ertegen. Maar vanwege de brute machtsuitoefening die hier plaatsvindt bij gebrek aan argumenten, belichaamt de politiek voor veel Nederlanders steeds meer het tegendeel van hun idealen, dus het verdorvene en het kwade.

De respectloosheid van Nederlanders voor de hedendaagse politiek is dan misschien ook geen uiting van gebrek aan visie of idealen, maar is juist een uiting van hetzelfde idealisme en besef van het heilige dat in Maarten van der Weijdens zwempoging wordt erkend. Maar de dynamiek is anders: Van der Weijden trekt aan en verbindt, terwijl Ruttes beleid versplintert en ze tegen elkaar opzet. Rutte speelt een gevaarlijk spel. Want wee degene die de macht van het heilige onderschat.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 24 augustus 2018 op de website van De Volkskrant

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: