Nogmaals Harari…

Homo Deus, door Yuval Noah Harari
Homo Deus, door Yuval Noah Harari

Een tijdje terug besprak ik Homo Deus van Yuval Noah Harari voor de Volkskrant. Ik las het boek in het Engels omdat de Nederlandse vertaling toen nog niet uit was (die verscheen pas in de week na de recensie). Sinds mijn zeer kritisch bespreking heeft het boek – tot mijn grote verbazing – een enorme opgang gemaakt en is het zelfs door De Wereld Draait Door tot Boek van de Maand gebombardeerd, wat natuurlijk de verkoopcijfers geen kwaad doet. Maar ik blijf bij mijn standpunt: het boek valt tegen.

Zojuist las ik ook de opmerkingen van filosoof Ignaas Devisch op zijn Facebook-pagina, dat hij Harari’s boek weliswaar goed geschreven vond, maar ook ‘af en toe toch door een ondraaglijke vlakheid getekend’. Dit zette mij aan het denken. Waarom vind ik Harari’s boek eigenlijk zo slecht? Want het is inderdaad goed geschreven, maar waar zit voor mij dan toch dat moment waarop mijn mening van het boek echt kantelde? In de recensie voor de Volkskrant kon ik daar niet op ingaan. Dus dan hier een poging.

Ik vond met name de laatste pagina’s van Harari’s boek echte afknappers, omdat hij hierin expliciet zegt dat hij geen voorspellingen doet, maar slechts – ik parafraseer – wat balletjes opwerpt. Hij schrijft: ‘All the scenarios outlined in this book should be understood as possibilities rather than prophecies’. Tsja, daarmee zegt hij dus in feite dat het boek niet meer is dan veredelde science fiction. Immers goede science fiction gaat ook over possibilities, het zou kunnen gebeuren, maar het blijft toch uiteindelijk fictie. Het punt is dat alle urgentie van de voorgaande pagina’s van Harari’s lijvige boek daarmee meteen verdampt.

En zijn boodschap? ‘The book traces the origins of our present-day conditioning in order to loosen its grip and enable us to think in far more imaginative ways about our future’. Nou, volgens mij zijn er science fiction auteurs die ‘in more imaginative ways about our future’ geschreven hebben dan Harari. Elders schrijft Harari dat hij ons bewust wil maken van wat ons nu echt dierbaar is. Een edel streven, maar ook een open deur. Ieder goed boek wil dat toch doen?

Deze disclaimers staan in de laatste pagina’s van het boek, maar als ik die eerst had gelezen, had ik de rest van zijn boek vrijwel ongelezen kunnen laten (maar goed, dan had ik geen recensie gehad). Hoe dan ook, er zijn betere science fiction boeken op de markt…

Raar is dat ik Harari’s Sapiens, wat ik vóór Homo Deus las, indrukwekkend vond. Maar in dat boek houdt hij zich dan ook bij zijn leest, namelijk die van historicus. En precies dat breekt hem in Homo Deus op. Als historicus kun je namelijk een goed verhaal schrijven over het verleden terwijl jezelf buiten schot blijft. Je eigen mening doet er in een historisch betoog veel minder toe, je bent hooguit bezig met een reconstructie van het verleden.

Ik vind dat ook altijd het onbevredigende aan historische reconstructies. Ik wil graag weten wat de historicus nu zelf van deze of gene ontwikkeling vindt. Maar de historicus – ik heb er heel wat gesproken, en altijd volgt dezelfde reactie – kijkt dan verontwaardigd en zegt vervolgens: ‘Maar dat is toch totaal irrelevant?’ En dat is het ook, vanuit historisch oogpunt. En natuurlijk toch ook eigenlijk weer niet, want ook in de reconstructie zit precies als reconstructie – dus als selectie van historisch bronmateriaal en de structurering daarvan tot een chronologisch verhaal waarin  tenminste de indruk wordt gewekt dat oorzaak en gevolg op objectieve wijze worden beschreven – een sterk subjectief element.

Ook Sapiens is zo’n historische reconstructie die sterk subjectief gekleurd is, maar toch kan hij zich ook verschuilen achter die reconstructie en zeggen dat zijn eigen mening er niet toe doet. Maar als je jezelf buiten schot houdt als je over de toekomst schrijft, krijg je – hoe goed geschreven het boek ook mag zijn – toch zo’n oppervlakkig boek als Homo Deus. Het boek is precies wat het zegt dat het is: een geschiedenis van de toekomst. In de disclaimers die ik zojuist citeerde zegt Harari namelijk dat hij geen enkele voorspelling doet. Hij schetst slechts mogelijkheden. De reconstructie van het verleden is net zo’n schets van mogelijkheden als Harari’s mogelijke constructie van de toekomst.

Het probleem met het boek is precies het historische karakter ervan. Het leest als geschiedenis, als een re-constructie, een schets van hoe iets geworden is. Het verleden dringt zich als het goed is op in een historische reconstructie, het krijgt urgentie. En die urgentie proef je ook in Homo Deus. Juist Harari’s reconstructie lijkt een onvermijdelijke weg te schetsen. Maar juist door die disclaimers loopt zijn betoog als een lekke ballon leeg.

Ineens blijkt hij niets over de onvermijdelijkheid of zelfs maar waarschijnlijkheid van deze of gene ontwikkeling te zeggen, of over de wenselijkheid ervan. Hij suggereert ondertussen van alles, maar daar kun je hem volgens de disclaimers dus niet op aanspreken.

Ik begrijp dus eigenlijk niet waarom mensen zo met Harari weglopen. Echt niet. Lees wat er staat en zie vervolgens wat het boek dus niet is, zou ik zeggen.

P.s. zojuist zag ik dat ook Marcel Hulspas het fenomeen Harari niet snapt: http://sargasso.nl/commercieel-succes-boeddhisme/. Hulspas beschouwt het boek van Harari vooral als een pessimistisch religieboek. En daar valt inderdaad ook wat voor te zeggen.

3 thoughts on “Nogmaals Harari…”

  1. Taede, bedankt voor je besprekingen. Door de hype ben ik ook nieuwsgierig geraakt in het boek. Toen las ik een lang interview met de schrijver en ging ik twijfelen of het de moeite waard was. Is dit nu een gedegen toekomstvisie van een historicus of gebakken lucht. Door jouw recensie heb ik voorlopig besloten tot het laatste.
    Maar wat je hier schrijft raakt wel een beetje aan een probleem bij het geschiedenis-vak. En dat is de verwachting van ‘het publiek’ dat historici naast reconstrueren van het verleden ook aan toekomstvoorspellen doen. Er zijn ook teveel historici die deze verwachting voeden.
    Het is zoals Maarten van Rossem zegt, ‘we stommelen achterwaarts de toekomst in’. Dat betekent overigens niet dat we niets over het heden en de nabije toekomst kunnen zeggen, maar dat is echt niet meer dan wijzen op ontwikkelingen die we in het vereleden al gezien hebben die zich in een andere vorm weer voordoen. Of gewoon verklaren wat de aanloop van een huidige situatie is. Elke historicus die meer pretendeert moet een glazen bol kopen en op de kermis gaan werken. Dat is mijn bescheiden mening.
    (onnodig te zeggen dat ik me doodirriteer aan het zogenaamde ‘counterfactual history’ dat ook weer zo hip is)

  2. Hoi Luther,

    Allereerst: leuk om te constateren dat de commentaar-functie dus werkt. Het blijkt dus dat na de restyling van de website die functie niet werkte, en ik wist dat niet totdat ik gisteravond via Twitter daar een berichtje over kreeg. Geen idee dus hoeveel bezoekers dus al geprobeerd hebben te reageren. Maar wel mooi om te constateren dat het dus nu wél werkt.

    Ik ben het verder met je eens wat betreft de verwachtingen van ‘het publiek’ ten aanzien van toekomstvoorspellen. Ik ben niet van mening dat historici aan toekomstvoorspellen zouden moeten doen, maar ik denk wel dat ze desgevraagd op basis van hun kennis van het verleden uitspraken mogen doen die hun eigen mening weergeven. Met andere woorden: een historicus heeft een eigen expertise en als zij of hij gevraagd wordt op basis van die expertise een uitspraak te doen over een actuele ontwikkeling, dan vind ik dat een historicus daar niet voor weg moet vluchten. Ik heb het idee dat dat vaak wél gebeurt en ik heb dat ook bij heel wat historici gemerkt. De studie van de geschiedenis lijkt dan vooral een bezigheid van introverte mensen die zich dan niet langer druk hoeven te maken over het vormen van een eigen mening; ze hoeven dan alleen maar te bekommeren om reconstructies die de feiten geen geweld aan doen. Ik vind dat vaak wat ergerniswekkend, omdat het dan lijkt alsof de geschiedenis totaal los staat van het heden en kennis van die geschiedenis ook geen enkele relevantie heeft voor het heden.

    Overigens vermoed ik dat dit ongeveer overeenkomt met wat jij bedoelt. Echt voorspellingen doen over de toekomst is gewoon niet mogelijk.

  3. Inderdaad. Ik zie ook juist graag historici die vanuit kennis van het verleden een spiegel voorhouden, maar je moet weten waar de grens ligt.

Comments are closed.