Close

Bij het overlijden van synth-pionier Vangelis (1943-2022)

De muziek van Vangelis klinkt op de soundtrack van mijn kindertijd. Ik ontdekte de muziek van Vangelis vóór die van Jean-Michel Jarre en vele anderen. Dat begon allereerst met de cassettebandjes en LP’s met (door Ed Starink, zo leerde ik later) nagespeelde beroemde synthesizer-tunes. Daarop stond standaard Chariots of Fire. Ik kon het dromen. Ik herinner me ook de klanken van Spiral in het programma Wondere Wereld dat door Chriet Titulaer werd gepresenteerd. Tijdens spannende weddenschappen in de buitenlucht in het programma Wedden Dat? werd de track Kinematic van het album Antarctica gebruikt. Dat maakte indruk!

En tijdens een herhaling van de documentaireserie Cosmos, gepresenteerd door de illustere Carl Sagan, klonken evenzeer de klanken van Vangelis – maar dat die muziek ook van Vangelis afkomstig was, leerde ik pas veel later. En ik herinner me nog dat mijn vader lid was van de ECI en mij ooit eens verraste met een gloednieuwe LP, namelijk Direct. Nu heb ik uiteraard ook de CD, want twee briljante ‘bonustracks’ ontbraken op de LP. En dan zwijg ik nog maar van de tracks die hij met Jon Anderson van Yes maakte als I’ll Find My Way Home (een grote radiohit) en The Friends of Mr. Cairo (ook ontdekt op de cassettebandjes van Starink).

Het thema van Missing was een van de eerste composities die ik mezelf leerde spelen op het electronisch orgel van mijn vader. In de muziek van Vangelis liggen derhalve ook de wortels van mijn eigen muziek. Zo ben ik begonnen, met imiteren, om vervolgens te proberen los te komen van de meester en mijn eigen weg te zoeken.

Vangelis is niet meer. Vandaag kwam het bericht dat hij is overleden op 79-jarige leeftijd. Een paar weken terug overleed Klaus Schulze, ook één van de grootheden van de elektronische muziek. De muziek van Schulze deed mij persoonlijk minder dan die van Vangelis. Ik weet wel waardoor dat komt – en dat is, toegegeven, een kwestie van smaak. Het heeft te maken met de afwezigheid van melodieën in de muziek van Schulze. Schulze en de muziek van de Berliner Schule is knappe en soms spannende sequencer-driven muziek, maar heeft ook een hoog techneutengehalte. Het zijn klanktapijten die voortkabbelen, meestal zonder al teveel opbouw of spanningsboog.

De muziek van Vangelis kwam ook allemaal uit synthesizers, maar Vangelis gebruikte ook vaak akoestische piano’s, real-world samples en hij probeerde synthesizers te laten klinken als organische instrumenten. Vangelis’ muziek was expressief, het was soms erg creatief (soms iets te, zoals Beaubourg, een album wat ik niet heb, ik heb het nooit kunnen waarderen) en soms was het één brok emotie. Soms werd me dat teveel. Veel latere soundtracks van Vangelis heb ik uiteindelijk wat links laten liggen, omdat de bombastische orkestachtige composities op mij te kitscherig overkwamen. Opnieuw, dit is veelal een kwestie van smaak.

De soundtrack van Blade Runner is uiteraard briljant. Daar is al zoveel over gezegd en geschreven, dat ga ik hier niet over doen. Een mengeling van ambient en melodieuze, melancholieke, expressieve synthesizermuziek. Ik ben ervan overtuigd dat zonder de muziek van Vangelis de film niet de cultstatus zou hebben gekregen die hij nu heeft. Het is niet voor niets dat Blade Runner 2049 dezelfde Vangelis-achtige klanken moest krijgen, zodat na verschillende componisten uiteindelijk de taak kwam te liggen op de schouders van Hans Zimmer en Benjamin Wallfisch om een briljante soundtrack te maken die in elk geval verlangen naar de muziek van Vangelis wist te kweken. Nee, het wás niet de muziek van Vangelis. De soundtrack van Blade Runner 2049 bevatte slechts echo’s ervan. Wel is duidelijk dat Hans Zimmer sterk beïnvloed was door Vangelis. (Zimmer gaf overigens in interviews een paar weken geleden aan dat hij ook erg door Klaus Schulze is geïnspireerd.) Zimmer weet dezelfde magie met zijn soundtracks te creëren als Vangelis in zijn muziek: de mengeling van elektronica en analoge, klassieke instrumenten, verweven tot een klanktapijt dat een mengeling is van ambient muziek en melodieuze, serene en harmonieuze synthesizermuziek.

Vangelis is niet meer. Hij maakte de laatste jaren nog weinig muziek. Rosetta kon ik nog echt waarderen, behalve dat de mastering van de CD bijzonder beroerd bleek, zodat de muziek op CD soms krast en overstuurt. Vangelis’ muziek leende zich aanvankelijk niet goed voor het digitale tijdperk. Digitale technieken hadden in het begin veel moeite met de dynamiek die in Vangelis’ muziek zit en die dicht in de buurt komt van die van klassieke muziek. Compressie en limiting waren Vangelis vreemd. Vandaar dat zijn muziek in het begin van de digitale revolutie vaak misvormd klonk als die van analoog naar digitaal (bijvoorbeeld MP3) was overgezet. Vandaag de dag is dat gelukkig anders. Maar bij Rosetta ging het mis, slechts sporadisch, maar hoorbaar en erg jammer.

Vangelis’ project Juno to Jupiter heeft me nog niet kunnen bekoren. Ook dat zal een kwestie van smaak zijn, maar ik vond het een mengelmoes. Het had weliswaar de klanken van Vangelis – de strings en sequences uit de oude Yamaha-synths – maar de warme melodieën ontbraken. Ik vond de muziek saai, afgezaagd en kil. Ik koester de herinneringen aan de ‘oude’ Vangelis – die uit de periode van eind jaren ’70 tot begin jaren ’90. Ja, The City uit 1990 vond ik ook fantastisch: zijn gebruik van samples om een rokerig sfeertje te creëren. Muziek die geen soundtrack is, maar wel in je geest beelden oproept waarvoor de muziek de soundtrack vormt. Of Antarctica.

Ook qua filosofie heeft Vangelis mij sterk beïnvloed. Vangelis’ muziek was kosmisch. Het hoorde bij het universum. Voor Vangelis was de muziek de bron van de kosmos. De hele kosmos bestaat ten diepste uit trillingen, net als muziek. Muziek en kosmos waren voor Vangelis hol en bol. Voor Vangelis was muziek transcendent. Muziek oversteeg de mens. De mens bedacht geen muziek, maar kon zich hooguit afstemmen om de muziek van de kosmos op te vangen. Vangelis zag zichzelf als een medium dat muziek in deze wereld geboren liet worden. Hij zag zichzelf als een instrument van de muziek, en uiteindelijk van de kosmos. Ik zie het nu precies zo. En toch is het jammer dat Vangelis zo bescheiden was, dat hij zijn eigen rol volledig weg poetste. Hij gaf zelden interviews en van een biografie wilde hij ook niet weten. Zijn persoon deed er niet toe. Het enige wat er toe deed was de muziek. Ik begrijp die visie, en toch had ik graag kennis willen nemen van de creatieve processen die bij hem aan het werk waren. Hoe ging hij te werk? Hoe vond hij zijn composities? We zullen het vermoedelijk nooit weten.

Vangelis is niet meer. Met het overlijden van Vangelis voelt het alsof een deel van mijn kindertijd definitief is afgesloten. Er zal geen nieuwe muziek meer komen – hoewel er misschien ergens nog een kluis vol composities ligt, want net als Prince kon ook Vangelis niet stoppen met componeren en spelen. Hij worstelde alleen met de platenmaatschappijen, die eisen stelden aan zijn muziek. Hij wilde niet aan die eisen voldoen. De muziek zelf stelde eisen, en alleen die wetten wilde hij eerbiedigen.

Wat kan ik anders zeggen, dan dat ik eeuwig dankbaar ben voor de hemelse muziek die Vangelis maakte. Muziek die mijn persoon en mijn kijk op de kosmos vormde. Vangelis’ muziek is verweven met het wezen van de kosmos en ook verweven met iedere vezel van mijn bestaan, zoals ik met iedere vezel van mijn lichaam verweven ben met de kosmos. Vandaag is Vangelis begonnen met zijn intergalactische reis naar huis.

Mijn hoop is dat Vangelis ook vanuit de plek waar hij nu is, generaties die nog gaan komen mag inspireren. Dat ook zij vol ontzag en verwondering hun ogen blijven richten op die onmetelijke kosmos die ons heeft voortgebracht, koestert en bewaart. Kijkend met hun ogen terwijl in hun oren de muziek van Vangelis klinkt, die hun blik leidt en begeleidt.

Update 20 mei: In de tekst zijn enkele kleine wijzigingen aangebracht ten behoeve van de leesbaarheid.

Vangelis: Intergalactic Radio Station

1 thought on “Bij het overlijden van synth-pionier Vangelis (1943-2022)

Comments are closed.

%d bloggers liken dit: