Van Bemmels reactie op Gerdien

In het Reformatorisch Dagblad van vandaag reageert prof. dr. Jan van Bemmel op Gerdiens verhaal van gisteren, zie: http://www.refdag.nl/artikel/1379143/
Genesis+1+staat+niet+los+van+geloof+in+Jezus.html
. Ik blijf het werkelijk absolutely stunning vinden dat een zo geleerde persoon als Van Bemmel, iemand die nota bene rector magnificus is geweest van een universiteit, zo naïef over de Bijbel kan denken – en daarbij bovendien alle wetenschap volledig overboord gooit.

Van Bemmels positie is zeer bedreigend voor de wetenschap, omdat het een positie is van een wolf die in schaapskleren verschijnt. Het lijkt allemaal zo mooi. Van Bemmel laat ons geloven dat het tussen geloof en wetenschap helemaal zo erg niet is. De slotzin van zijn betoog zegt alles: “Geloof en wetenschap gaan prima samen.” Kan het nog mooier?

Tegelijkertijd is zijn hele punt om een letterlijke bijbellezing te verdedigen. Alleen begint hij nu eens niet bij Genesis, maar bij de evangeliën. Van Bemmel betoogt dat de evangeliën betrouwbare krantenverslagen zijn van Jezus’ leven en boodschap. Ten eerste getuigen de profeten al van Jezus, ten tweede zijn er ooggetuigen geweest, ten derde hebben gelovigen door de eeuwen heen “goed en bloed” gegeven voor Jezus: “Kortom, het scharnierpunt voor alle antwoorden is allereerst de persoon van Jezus Christus en het geloof in Hem. Zonder dit geloof heeft het geen zin antwoorden te zoeken op alle andere vragen.”

En als de boodschap over Jezus betrouwbaar is geweest, dan moet ook Genesis betrouwbaar geacht worden. Dat is Van Bemmels argument in een notedop.

Impliciet gooit Van Bemmel hier heel de wetenschap overboord. Want wat menigeen vergeet – en wat Gerdien in haar stuk haarscherp naar voren haalt – creationisme gaat niet alleen over evolutie, maar over wetenschap in het algemeen. Wie creationist is, verwerpt iedere tak van wetenschap (behalve misschien recht, economie en wiskunde – maar dat zijn geen natuurwetenschappen).

Wie creationist is en de Bijbel letterlijk leest, komt uit op een ouderdom van de aarde van een paar duizend jaar. Dus weg met geologie! Weg met kosmologie! Immers, die wetenschappen zeggen dat de aarde en het heelal veel ouder is dan wat je op grond van de Bijbel moet concluderen.

Maar ook: weg met linguïstiek! Immers, wie de Bijbel letterlijk neemt, die kan niet accepteren wat taalkundigen zeggen over hoe de verschillende talen ontstaan zijn. Immers, de torenbouw van Babel is het verhaal dat het verschil in talen verklaart. Je kunt niet zeggen: “ja, maar de torenbouw is slechts een verhaal”, want dan laat je de letterlijke bijbelinterpretatie al los en begeef je je al op het hellende vlak naar ongeloof.

Creationisme verwerpt niet alleen de wetenschappelijke beschrijving van de ontwikkeling van leven, maar verwerpt wetenschap in het algemeen. En iemand die zo denkt kan dus rector magnificus worden van een van de beroemdste Nederlandse universiteiten. Dat geeft te denken, nietwaar?

27 thoughts on “Van Bemmels reactie op Gerdien

  1. Van Bemmel heeft helemaal geen reactie geschreven op De Jong. Hij probeert het debat rond Genesis te ontlopen door het debat te verplaatsen naar de betrouwbaarheid van Jezus. Volgens mij is Van Bemmel geen creationist, maar een Jezusfan. Op geen enkel punt bespreekt of weerlegt hij wat Gerdien de Jong heeft geschreven.

  2. Simon,
    In zeker opzicht heb je gelijk, Van Bemmel gaat inderdaad niet concreet in op Gerdiens artikel of op haar argumenten. En toch, lees eens de eerste alinea:
    “Het valt mij op dat het in de discussies over schepping en evolutie bijna uitsluitend over de eerste hoofdstukken van het boek Genesis gaat. Veel mensen die niet (meer) geloven, hebben hun tanden stukgebroken op het misschien wel wíllen, maar niet langer kúnnen accepteren van de letterlijke interpretatie. „Als van Genesis wetenschappelijk al niets klopt, dan zal het met de rest van de Bijbel ook wel niet veel zaaks zal zijn.” O nee? En stel nu eens dat ”de rest” wél zou kloppen en dat Jezus inderdaad Gods Zoon is? Dat Hij écht de waarheid sprak en géén sprookjes vertelde? Hoe zien we Genesis dan? En wat als Hij er Zelf bij is geweest?”
    Met name de laatste zinnen zijn cruciaal: hij suggereert op zijn minst dat als de bijbelse boodschap omtrent Jezus wel letterlijk waar is, dat dit dan ook afspiegelt op de betrouwbaarheid van Genesis. Vooral omdat “Hij er Zelf bij is geweest”. Hij zegt dus niet – zoals veel creationisten doen – dat Genesis wel waar moet zijn, omdat anders Jezus’ komst geen functie zou hebben. Nee, hij draait het om door te zeggen dat de bijbelse boodschap omtrent Jezus letterlijk waar is, en dat dus ook Genesis dan ook waar moet zijn. Zoals de titel van het stuk zegt: “Genesis 1 staat niet los van geloof in Jezus”.
    Dit suggereert toch op zijn minst dat Van Bemmel wel degelijk van mening is dat de Genesisverhalen letterlijk waar zijn. Ik zou niet weten hoe ik die alinea anders moet lezen. Bovendien zou dan zijn bijdrage al helemaal geen raakvlakken met Gerdiens stuk meer hebben (en volgens mij heeft de redactie van het Ref. Dagblad Van Bemmel expliciet gevraagd om erop te reageren).

  3. Zonder de zwarte tekst bovenaan die van het Reformatorisch Dagblad is zou je niet weten dat het om een reactie zou gaan.

  4. Als dit stuk een reactie is erger ik me eigenlijk gloeiend:
    Van Bemmel vermijdt enige positie te kiezen over:
    hoe oud is het heelal
    hoe oud is de aarde
    is er sprake van gemeenschappelijke afstamming.
    Met betrekking tot deze punten doet het er niets toe wat Dawkins beweert over het ontstaan van complexiteit, of dat klopt of niet.
    Eerlijk gezegd vind ik dit een hele laffe positie: het spaart de kool en geit.

  5. Laatste zin bij Van Bemmel:
    wij mogen erop vertrouwen dat wat wetenschappelijk wordt ontdekt niet strijdig is met wat God Zelf in de schepping heeft gelegd. Geloof en wetenschap gaan prima samen.
    Van Bemmel kan onder “wat wetenschappelijk wordt ontdekt” ook de ouderdom van de aarde en gemeenschappelijke afstamming verstaan. Alleen is het dan wel zo uitgedrukt dat het RD lezers gemakkelijk ontgaat.

  6. @ Taede, je kon wel eens gelijk hebben. In ‘worm’ en ‘platland’ heeft hij het over mensen die de evolutietheorie ‘aanhangen’ en hij schaart zichzelf er niet onder.
    @ Gerdien, misschien is Van Bemmel wel een oorsprongagnost. Dat is: geen creationist willen zijn, maar ook de evolutietheorie verwerpen.
    Als reactie op je artikel raakt het kant nog wal!

  7. Het getuigt van een zeer onredelijke en onwetende houding als je er a priori uit van uitgaat dat ‘wat wetenschappelijk wordt (!) ontdekt’. Wetenschap ontdekt het onbekende, maar Van Bemmel lijkt al te weten dat toekomstige wetenschappelijke ontdekkingen niet strijdig zal zijn met zijn geloof.

  8. Wat je ook van het verhaal van Van Bemmel zou kunnen zeggen, hij staat ermee wel in de traditie van de kerk der eeuwen. Voor de vroege kerk, de kerk der middeleeuwen en de kerk der reformatie, etc. had de bijbel van kaft tot kaft historisch gezag. En waarom zou een dergelijke positie nu niet meer kunnen? Omdat de moderne wetenschap ons iets anders heeft geleerd? Kom nou toch….

  9. @ wv: “Voor de vroege kerk, de kerk der middeleeuwen en de kerk der reformatie, etc. had de bijbel van kaft tot kaft historisch gezag.”
    Misschien was Copernicus wel de eerst wig tussen wereldbeeld en betekenis. Sinds Copernicus heeft de zon niet meer stil gestaan aan de hemel. Maar ook daarvoor kende (bijv.) Augustinus al de ‘letter en de Geest’. In de middeleeuwen was de hermeneutiek een viertrapsraket met als belangrijkste module het exegetisch gezag boven alle gezag: de Paus en het Vaticaan.
    En waarom vraagt Filippus ‘Begrijpt u ook wat u leest?’ De Ethiopiër antwoordde: ‘Hoe zou dat kunnen als niemand mij uitleg geeft?’
    Hermeneutiek, exegese en wetenschap hebben niet stilgezeten in de loop der eeuwen, wv.

  10. @wv
    ‘van kaft tot kaft’ als historisch gezag komt eerder na de middeleeuwen op. Als in de 17-19 eeuw de wetenschap zich ontwikkeld, worden dezelfde manieren van denken toegepast op de bijbel. Het creationistische idee dat soorten constant zijn is 17de eeuws bv.

  11. @ simon: “Hermeneutiek, exegese en wetenschap hebben niet stilgezeten in de loop der eeuwen, wv.”
    Niet stilgezeten. Dat zal waar zijn, maar even zovele malen hebben ze de plank (vooral de wetenschap) fors misgeslagen. Je zou je eens kunnen verdiepen in de gevolgen van het denken van Darwin in de tweede helft van de 19e eeuw. Richard Weikart schreef er, een door Herman Philipse zeer aanbevolen, boek over. Nee, al dat gedweep met de wetenschap is voor kritiek vatbaar. En daar zouden evolutionisten eens wat meer aan moeten denken. Een beetje bescheidenheid zou sommigen niet ontsieren.

  12. @wv “Richard Weikart schreef er, een door Herman Philipse zeer aanbevolen, boek over”.
    Ik heb dat boek gelezen (u ook, wv?), en kan het, net als Philipse, ook aanbevelen. Maar wat heeft dat met de geloofwaardigheid van de evolutietheorie te maken? Met messen worden mensen vermoord en toch liggen ze elke dag op tafel bij mij thuis.

  13. @ Gerdien: ‘van kaft tot kaft’ als historisch gezag komt eerder na de middeleeuwen op. Als in de 17-19 eeuw de wetenschap zich ontwikkeld, worden dezelfde manieren van denken toegepast op de bijbel.
    Mag ik voor de visie van de vroege kerk op de Bijbel verwijzen naar het aardige boekje van E. P. Meijering: Als de uitleg maar goed is. De vroege kerk zag de Bijbel echt als het gezaghebbende woord van God. Men zag God als de schrijver van de bijbel. En daarom had de bijbel gezag. Ketters zagen dat anders. Zo lagen de kaarten in de vroege kerk.

  14. @wv
    Evolutionisten bestaan niet: er bestaan evolutiebiologen etc. Wetenschap werkt nu eenmaal, al vertegenwoordigt ze niet de hele werkelijkheid.
    Wat Weikart betreft, zie uitgebreid het blog van Gert Korthof http://evolutie.blog.com/
    waarin hij over Weikart in discussie gaat met Philipse. Weikart heeft een zeer partijdig boek geschreven.

  15. @ wv: het is niet netjes om in een discussie van alles te roepen wat niets met de oorspronkelijke discussie te maken heeft. Wat heeft Weikart en ‘gedweep met wetenschap’ te maken met de artikelen van De Jong en Van Bemmel?
    To the point please.

  16. @ wv: nee hoor, ‘van kaft tot kaft’ is erg laat – maar wie ‘van kaft tot kaft’ aanhangt, wil dat niet graag weten.

  17. @ Gerdien
    Het idee dat soorten constant blijven is veel ouder dan de 17e eeuw. Je vindt het heel duidelijk bij Plato (diens Vormen/Ideeën), maar ook impliciet in de Bijbelse scheppingsmythe, waar de soorten steeds “naar hun aard” (m&#299n in het Heb.) worden geschapen. Dit duidelijke onderscheid tussen de verschillende soorten is typisch iets voor de P-auteur en komt ook regelmatig terug elders in de Tora.

  18. Augustinus wordt vaak aangehaald als argument tegen creationisten, maar uit zijn De Civitate Dei van 419 blijkt dat ook hij een jonge-aarde-creationist was die niets moest hebben van de heidense opvattingen van “vele duizenden jaren” omdat volgen de Schrift nog geen “zes duizend jaar” voorbij is gegaan: “Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere, cum ex litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. (Boek XII, Hoofdstuk 11)

  19. @ Bart Klink
    Wat betekent “naar hun aard”?
    “Zoals ze zijn”? Is er werkelijk sprake van iets als het moderne soortsbegrip? En dat is wel te vinden bij Ray.

  20. ‘Naar hun aard’ heeft in de priesterlijke literatuur (waaruit Gen. 1 stamt) te maken met rein en onrein. Het is dus niet zozeer een biologische, als wel een religieuze indeling.

  21. In het Heb. staat er (getranslitereerd) lem&#299no (met een ‘stomme e’, (sjwa)), wat letterlijk “naar hun aard” betekent (de SV en NBG’51 vertalen dit terecht ook zo, de NBV laat het helaas (en onterecht) geheel weg). Deze constructie komt van de stam m&#299n, wat “aard” of “soort” betekent. Mijn “Abridged Brown-Driver-Briggs Hebrew-English Lexicon of the Old Testament” geeft bij dit lemma: “kind, species, of plant; usu. of animal (beast, bird, fish, insect)”. Het is dus inderdaad een soortbegrip, maar het lijkt me niet zo helder en strikt als het moderne (biologische). Het is menseigen om de natuur in hokjes te delen, dat deden de auteurs van de Tora ook. Een dergelijk onderscheid is in de Tora extra van belang vanwege de vele wetten over welke soorten dieren rein zijn en welke niet (priesterlijke aangelegenheden). Daarom benadrukt de P(riester)-auteur dit onderscheid zo duidelijk met de lem&#299no-constructie. Daarom denk ik ook, en ik heb dat al vaker betoogd, dat een lezing van Genesis zoals de schrijver die bedoeld heeft strijdig is met de evolutiebiologie (waaruit juist blijkt dat er géén helder onderscheid tussen soorten bestaat).

  22. @Bart
    Mijn “Abridged Brown-Driver-Briggs Hebrew-English Lexicon of the Old Testament” geeft bij dit lemma: “kind, species, of plant; usu. of animal (beast, bird, fish, insect)”
    Waarbij de woordenboekschrijver ondergedompeld is in het westerse soortsbegrip.

  23. @ Gerdien
    Dat woordenboek komt uit 1906, nog een aardige tijd voordat Mayr het moderne soortbegrip introduceerde (begin ’40, als ik het goed heb). Soort moet je in Genesis dan ook niet lezen als een wetenschappelijke definitie, maar als een groep levende wezens die bepaalde kenmerken gedeeld hebben (vruchtdragend, levend in de zee, wild gedierte enz.). Later in de Tora vind je ook nog andere onderverdelingen (evenhoevig, herkauwend enz.) Dergelijke indelingen hebben volkeren overal ter wereld gemaakt, daar is niets modern westers aan.

  24. @ Gerdien
    Ik heb net in de universiteitsbibliotheek nog een aantal grote Hebreeuwse woordenboeken geraadpleegd, en allemaal komen ze met een vertaling als “aard” of “soort” (Engelse woordenboeken: “kind”, “type” of “species”, Duitse woordenboeken: “Art” of “Gattung”). De wat uitgebreidere woordenboeken en Bijbelcommentaren geven aan dat het niet om strikt een biologische soort hoeft te gaan, maar dat ook genus of orde mogelijk is. De betekenis zit vooral in dat “like produces like”: God heeft met Zijn schepping de levende natuur onderverdeeld, onderscheiden. Dit staat lijnrecht op evolutie, waarbij juist de veranderlijkheid van de levende natuur centraal staat.

  25. @Bart,
    Ja, woordenboeken Hebreeuws zijn natuurlijk oud. Dan toch maar ‘naar hun aard’. Ik vond de opmerking van Cor boven ook wel wat.

  26. @ Gerdien
    Hebreeuwse woordenboeken heb je zowel van jonge als van oudere datum. Zowel “The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament” uit 1994-2000, hét moderne Heb. woordenboek, als de eerder aangehaalde Brown-Driver-Briggs, hét klassieke Heb. woordenboek, wijzen op dezelfde betekenis. In Genesis een mogelijkheid tot evolutie lezen is daarom in strijd met de oorspronkelijke betekenis van de tekst: de schrijver benadrukt door het gebruik van de lemino-constructie het onderscheid tussen dieren dat God heeft aangebracht. Ik zeg dit niet om koren op de molen van creationisten te gooien, maar omdat de tekst mij vanuit literair oogpunt dierbaar is en ik vind dat je de tekst zó moet proberen te lezen als de schrijver hem waarschijnlijk bedoeld heeft.

Comments are closed.