"Uiteindelijk zal ook evolutie algemeen geaccepteerd raken onder gelovigen"

In deze “stelling”, geschreven voor Protestant.nl, ga ik in op hoe ik persoonlijk de toekomst zie van de evolutietheorie voor het christelijk geloof. Ik ben niet pessimistisch…

Sinds Darwin zijn evolutietheorie lanceerde is er onder religieus gelovigen en theologen gekrakeeld over de religieuze implicaties ervan. De allereerste reacties waren behoorlijk positief, zo hebben historici laten zien. Darwins theorie zou de “vooruitgang” van de ontwikkeling van het leven op aarde volgens Gods plan laten zien, een opklimmende lijn van de meest elementaire levensvormen tot de top van de piramide: de mens.

Maar na de Eerste Wereldoorlog sloegen de optimistische interpretaties van Darwins theorie om in pessimistische. Het idee van survival of the fittest kwam nu centraal te staan, geïnterpreteerd als het overleven van de sterkste, de sluwste, de gemeenste, noem maar op. William Jennings Bryan, de grondlegger van het creationisme dat in de jaren 1920 opkwam, zag de Eerste Wereldoorlog als het directe gevolg van het succes dat Darwins evolutietheorie in de Westerse samenleving had gehad, een zienswijze die nu nog altijd door veel orthodoxe christenen en moslims wordt gedeeld. Darwin is symbool geworden voor de morele degradatie en richtingloosheid van de samenleving, zoals die door veel orthodoxe gelovigen (uit zowel christendom, jodendom en islam) wordt ervaren.

Dergelijke orthodoxe gelovigen zijn een minderheid. Wellicht een groeiende minderheid, maar feit is dat het gros van de gelovigen geen moeite heeft met Darwins evolutietheorie. Veel gelovigen erkennen dat de evolutietheorie niet direct religieuze implicaties heeft, dat geloof en wetenschap twee verschillende “genres” zijn, die je niet met elkaar moet verwarren. Andere gelovigen zien mogelijkheden om Gods relatie met de wereld en de evolutietheorie met elkaar in overeenstemming te brengen, bijvoorbeeld onder het label van “theïstische evolutie”. Dat je noodzakelijkerwijs atheïst wordt als je de evolutietheorie accepteert, zoals veel creationisten (veelal impliciet) en atheïsten als Richard Dawkins (behoorlijk expliciet) beweren, is gewoon onzin.

Wat zal de toekomst brengen? Mijn verwachting is dat de evolutietheorie de weg zal gaan die alle wetenschappelijke inzichten tot nu toe gegaan zijn. Namelijk: volledige acceptatie en verbazing over het feit dat men er ooit anders tegenaan heeft gekeken. De christelijke traditie is dynamisch en flexibel juist door de voortdurende dialoog en (soms ook kritische) interactie met de culturele omgeving waarin ze is ingebed. Zo is nu algemeen geaccepteerd dat Galileo gelijk had, dat de aarde niet het centrum van het heelal is, dat de kosmos oneindig veel groter is dan eeuwenlang werd gedacht, en dat alles met een (oer)knal begon.

Inzichten over het bestaan van allerlei geestelijke “machten en krachten” zijn onder invloed van de medische wetenschappen veranderd: epilepsie of schizofrenie worden niet langer gezien als bezetenheid door een boze geest, maar als een aandoening van de hersenen. En toch: er zullen altijd mensen blijven die menen dat epilepsie en schizofrenie het resultaat zijn van een “obsessie met het occulte” (of van het lezen van Harry Potter-boeken). Zo zullen er ook altijd mensen blijven die de evolutietheorie verwerpen vanwege de morele of religieuze implicaties die zij daarin lezen. Uiteindelijk zullen zij als excentriekelingen te boek blijven staan, vergelijkbaar met degenen die blijven geloven dat de aarde plat of hol is.

Dergelijke ideeën zullen acceptatie van de evolutietheorie binnen de breedte van de christelijke traditie niet in de weg staan. Sterker nog: kijkend naar de academische theologie en de lacherigheid die veel vaktheologen tentoon spreiden jegens creationisme, zou ik zeggen dat die acceptatie al heel dichtbij is.

(Deze bijdrage is eveneens verschenen op de website van Protestant.nl: http://www.protestant.nl/actueel/uiteindelijk-zal-ook-evolutie-algemeen-geaccepteerd-raken-onder-gelovigen.)

————-

Aanvulling, 13/09/2011: Op de site van Protestant.nl zijn een aantal venijnige reacties gepost door anti-evolutiegelovigen. Ik zag zojuist dat ook het Christelijk Informatie Platform (CIP) over mijn bijdrage heeft bericht: http://www.cip.nl/nieuwsbericht_detail.asp?id=24488. Daar zijn ook al een heel aantal niet al te vriendelijke reacties geplaatst. Blijkbaar heeft mijn bericht echt een open zenuw geraakt.

13 thoughts on “"Uiteindelijk zal ook evolutie algemeen geaccepteerd raken onder gelovigen"

  1. Ik denk dat juist niet-vaktheologen de hoogste toon voeren in dit debat, en daarmee ook de grootste invloed hebben. Mensen die het meest gehoord worden zijn volgens mij juist van het slag beroepsdebater, die soms wel theoloog zijn, maar daarnaast putten uit een corpus van wetenschappelijke misvattingen die de basis vormen van het creationistische argumentenapparaat. Ken Ham, Kent Hovind, Ray Comfort en Lee Strobel worden door zowel wetenschappers als vaktheologen waarschijnlijk niet serieus genomen, maar hun mix van pseudowetenschap en pseudotheologie is wel toegankelijk voor het grotere publiek. Hoe zouden vaktheologen hier een grote invloed op moeten hebben? Het debat over evolutie is al sinds 1859 geen debat tussen experts meer, maar woedt nog immer hevig. Hoe zou een acceptatie onder vaktheologen nu opeens een indicator zijn dat het geaccepteerd gaat worden?

    Waar stelt Dawkins overigens dat je atheïst wordt van de evolutietheorie? Ik herinner me alleen dat hij zei dat dit bij hem het geval is geweest. En met Kenneth Miller in z’n vriendenkring kan hij dat toch niet serieus denken?

    Qua Galileo reken je overigens buiten het Katholiek Nieuwsblad… 😉 http://www.katholieknieuwsblad.nl/boeken/item/991-feyerabend.html

  2. Jan,

    Je hebt gelijk dat vaktheologen weinig invloed hebben. Toch moet je wel bedenken dat (in ieder geval in Europa) mensen als Hovind en Strobel maar door een kleine groep gelovigen echt serieus wordt genomen. De meeste Europeanen prikken vrij gemakkelijk door de holle – Amerikaanse – retoriek van creationisten heen. Wel is zorgelijk dat de groep creationisten groter lijkt te worden, ook met name door de groei van Pinkstergemeente-achtige kerken, en de met name Afrikaanse en Surinaamse migrantenkerken. Je moet dan wel weer bedenken dat dergelijke charismatische en evangelicale bewegingen geen theologen kennen, vooral individueel gericht zijn (gericht op individuele beleving) en dat je dus geen grote creationistische initiatieven hoeft te verwachten – ze zijn veelal creationist, maar de hele discussie over schepping of evolutie is voor hen eigenlijk geen issue. Ze zullen dus niet allemaal massaal “Weet” gaan lezen en creationistische organisaties gaan steunen.

    Het gaat hier toch om randgroeperingen, die niet representatief zijn voor de christelijke traditie in zijn volle breedte. Als je naar die traditie als geheel kijkt, dan kun je constateren dat de meeste gelovigen helemaal geen probleem hebben met de evolutietheorie an sich – maar wel (en terecht) met wetenschappers die er allerlei anti-religieuze, metafysische conclusies aan verbinden. De acceptatie van de evolutietheorie als wetenschappelijke theorie is dus eigenlijk al in volle gang, de vaktheologen nemen daarin een voorhoede in, maar zoals het in de geschiedenis meestal gegaan is, ongeacht de geringe invloed die vaktheologen lijken te hebben, uiteindelijk druppelt het toch vanuit de academische theologie naar beneden, naar de gewone, niet-theologisch geschoolde gelovigen. Dus uiteindelijk zal de evolutietheorie geaccepteerd worden (net als het heliocentrisme), en over pakweg hoooguit honderd jaar zullen gelovigen dan lachen om de stupiditeit van creationisten nu.

    Wat betreft Dawkins: inderdaad schrijft hij nergens dat het accepteren van de evolutietheorie noodzakelijkerwijs tot atheïsme lijdt, maar uit al zijn geschriften (en uit die van zijn mede-atheïsten) is duidelijk af te leiden dat hij wel degelijk van mening is dat de evolutietheorie een “universeel zuur” is (Dennetts vergelijking) dat religieus geloof uiteindelijk wegvreet en uitholt. De evolutietheorie zet je dan wellicht niet op stel en sprong voor een keus voor geloof en irrationaliteit of atheïsme en rationaliteit, maar het is een langzaam verlopend proces. Je vindt dit soort ideeën bij vrijwel alle atheïstische auteurs terug.

    En wat het Katholiek Nieuwsblad betreft: Henk Rijkers heeft laten zien dat hij wat kennis van wetenschap en wetenschapsfilosofie betreft het denkniveau heeft van een Neanderthaler, die is gewoon geen serieus te nemen gesprekspartner. Wat hij zegt over Feyerabend klopt feitelijk wel, maar Feyerabend zou het toch niet met Rijkers eens zijn geweest vanwege de ideologische consequenties die Rijkers daaraan al dan niet impliciet verbindt. Gelukkig wordt Rijkers ook door de meeste katholieke theologen die ik ken niet serieus genomen omdat zijn ideeën ook theologisch onzin zijn. Het is een zonderling.

  3. Jaja, het KN blijft trouw de scheidslijn markeren tussen onwaarschijnlijk en uitgesloten. Ze blijven verrassen. 🙂

    Ham en Hovind kom ik aan deze kant van de oceaan zelden tegen inderdaad, maar Strobel en bijvoorbeeld Lane Craig weer wel, al betreft de mix van pseudowetenschap en pseudotheologie dan eerder historiciteit van bijbelwonderen en oerknalkosmologie. Talent van eigen bodem zoals Peter Scheele heeft verder inderdaad niet echt een miljoenenpubliek.

    Maar dit onderlijnt verder vooral de aard van de meeste Nederlandse christenen, die de evolutietheorie al een tijdje en masse accepteren. De vraag is echter of de harde kern van strenggelovige bible belt-bewoners hierin veel progressie boekt. Het is mooi dat ze meestal als Europese creationisten neerkijken op platte Amerikaanse propaganda als die van De Oude Wereld, maar ook zij hebben een haast onontwarbaar stelsel van argumenten en bijna-waarheden geconstrueerd waar de gemiddelde evolutiegelover ook niet doorheenkomt. Wat dat betreft heeft het creationisme zich natuurlijk minimaal even hard ontwikkeld als de evolutietheorie zelf. Ik kan me dan ook niet voorstellen dat evolutieontkenning eerder uitsterft dan het fenomeen bible belt-christen.

    Qua Dawkins/New Atheism ben ik het wel met je eens dat de eeuwige connectie met reason/rationaliteit schromelijk overdreven wordt. Feitelijk bestaat die connectie vaak uit weinig meer dan erkenning van evolutie/oerknal. Verder lijkt zoiets als 9/11 truthers weer iets waar atheïsten in oververtegenwoordigd zijn (verder geen bewijs voor), dus het is deels een nondistinctie. Maar in een wereld waarin veel mensen de Bijbel letterlijk nemen heeft de evolutietheorie natuurlijk wel onontkoombare metafysische implicaties, omdat Genesis er wetenschappelijk mee ontkracht wordt als letterlijke geschiedschrijving. Wat dat betreft is het niet echt terecht (wel begrijpelijk overigens) dat strenggelovigen aanstoot nemen aan wat wetenschappers zeggen. Dat New Atheists de nadruk hier net iets te gretig op leggen is evident. Het is sowieso duidelijk dat New Atheism een zeldzaam groot PR-probleem heeft. Maar dat wil niet zeggen dat alle metafysische consequenties die ze aan evolutie verbinden uit de lucht gegrepen zijn. Daarnaast moet je ook niet vergeten dat veel New Atheists zelf wetenschappers zijn die hun werk in Amerika enorm gevaar zien lopen door zeer geniepige campagnes van christelijke organisaties. Van Dawkins kan ik me voorstellen dat hij daar ietwat rancuneus van wordt. Dat die rancune niet echt overtuigend werkt, tsja…

    Veel te lange reply weer, ik ga eens slapen. Adios!

    Jan

  4. Vanochtend kwam ik dit artikel tegen, dat wellicht een mooie illustratie is van een voorzichtige verkenning van de evolutietheorie als wetenschappelijke theorie: http://blogs.discovermagazine.com/intersection/2011/09/08/a-church-that-wants-to-teach-science/. Gelovigen dus die wetenschap willen bekijken op haar merites en niet bij voorbaat het gelijk van het eigen gelovige perspectief veronderstellen – dergelijke initiatieven verdienen wat mij betreft alle lof.

  5. Hoi Jan,

    Ik vermoed dat dat een typefout is: Het moet de Templeton Foundation zijn, het Templeton Institute bestaat niet. Maar het is inderdaad een mooi initiatief.

  6. @Gerdien,

    Met betrekking tot “Christianity Today”, “BioLogos”, “A.S.A.”, “Answers In Creation” is evolutie
    volledig geaccepteerd. Heel anders ligt de situatie met betrekking tot “AIG” en “ICR”!

  7. @Taede,

    CIP heeft ook het artikel van Gijsbert van den Brink geplaatst, welke op http://www.protestant.nl staat.
    Hierop kwam er een zestal reacties, merendeel negatief, maar CIP heeft het artikel daarna verwijderd. Helaas was ik te laat om er toch nog een print van te maken! Het artikel van Ab Flipse daarentegen werd door CIP niet geplaatst. Wel het artikel van Ab d.d. 19.07.2011 getiteld:
    “Heeft de evolutietheorie het scheppingsgeloof ondermijnd?”
    link: http://www.cip.nl/nieuwsbericht_detail.asp?id=23767

Comments are closed.