Ellen van Wolde in het nieuws

Prachtig, die ophef rond Ellen van Wolde. Normale gelovigen en collega-theologen snappen eigenlijk niet waarom Van Woldes oratie plotseling zo’n nieuws is. Wat zij vanmiddag zal zeggen, is eigenlijk al lang bekend. Klopt. Reeds de kerkvaders uit de eerste eeuwen van het christelijk geloof wisten dat de creatio ex nihilo niet in het Oude Testament te vinden was. De ruchtbaarheid in de media weerspiegelt niet zozeer de radicaliteit van Van Woldes interpretatie, maar meer de onwetendheid van journalisten, veel atheïsten én creationisten over de huidige status quo van de theologie.

Het heeft haar klaarblijkelijk zelf ook verbaasd, al die ophef. Toen ik haar gisteren een mailtje stuurde om haar te feliciteren met zo’n ophef – ik vind het echt leuk dat de theologie weer eens zo het nieuws haalt – mailde ze vrij vlot terug dat ze bedolven werd onder alle media-aandacht. Ook verbaasde ze zich over de vrijmoedigheid waarmee journalisten haar interpretatie uitsmeren over de hele Bijbel en eruit concluderen dat God als schepper niet bestaat. “Maar ja, wel leuk, en leerzaam”, schreef ze ten slotte.

Ik durf me niet al te stellig uit te laten over wat Van Wolde nu precies stelt. Ik wil eerst haar oratie aanhoren en lezen. Krantenberichten zijn altijd interpretaties door journalisten die vaak geen tijd of kennis hebben om goed te luisteren, en moeten dus altijd met de uiterste voorzichtigheid worden benaderd. (Dit is overigens geen kritiek op de journalistiek – ik ben zelf een tijdje journalist geweest en draag het vak een warm hart toe – maar wel een relativering ervan.) Als Van Wolde werkelijk stelt dat het woordje “scheppen” uit de Bijbel vervangen moet worden door “scheiden”, dan zou ik daar moeite mee hebben. Zoals vandaag rabbijn Evers van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) in een persbericht naar buiten heeft gebracht, is in de joodse traditie het woordje “scheppen” eeuwenlang gelezen in de betekenis van “scheiden”, een lezing die beïnvloed is door de mystieke joodse stroming van de Kabbalah.

Hooguit moeten predikanten en schrijvers in het vervolg goed uitleggen wat dat woordje “scheppen” nu betekent. Het betekent in elk geval niet dat God iets “maakte”, “produceerde” op de manier waarop wij denken over een kunstenaar die een kunstwerk “schept”. Het Hebreeuwse werkwoord bara wordt alleen gebruikt als het over Gods activiteit gaat, en dit is al een indicatie dat dit woordje een unieke betekenis heeft waarvoor eigenlijk geen equivalent in onze alledaagse omgangstaal bestaat. In het Nederlands Dagblad zei de vrijgemaakte oud-testamenticus Gert Kwakkel: “Als je de betekenis van het werkwoord in heel het Oude Testament bekijkt, zie je dat het een synoniem is van ‘maken’ of ‘vormen’.” Dit is dus volstrekte flauwekul. Bara hééft geen synoniem, juist omdat het alleen op God wordt toegepast. Het woord is strikt gesproken onvertaalbaar; “scheppen” is een verlegenheidsoplossing omdat we niet weten hoe we bara anders moeten vertalen.

Van Wolde heeft nu opnieuw onder de aandacht weten te brengen dat in de Bijbel gesproken wordt over God die ordent door de dingen een plaats te wijzen en door ze van elkaar te scheiden. Hij doet dat bovendien met woorden – dat taalgebruik een activiteit is waarmee je de werkelijkheid echt verandert, was reeds bij de bijbelschrijvers bekend lang voordat Austin halverwege de twintigste eeuw met zijn taaldadentheorie aankwam, die door Wittgenstein (II) was geïnspireerd en o.a. door Searle verder is uitgewerkt. De God van het Oude Testament is veel vreemder dan veel gelovigen én ongelovigen denken, met name door de invloed van bijbelvertalingen waarin alle ambivalentie van de Hebreeuwse woorden is verdwenen.

Is wat Van Wolde zegt dan van belang voor de christelijke scheppingsleer? Ja. Op de site van het Nederlands Dagblad staat vandaag een artikel van redacteur Koen van Bekkum, dat ook van onwetendheid getuigt. Van Bekkum stelt: “Uiteindelijk gaat het in de inaugurele oratie van Van Wolde dus om niet meer dan een technische kwestie. Wel van enig belang, maar niet wezenlijk voor het geloof.” Waarom is het niet wezenlijk? Van Bekkum: “Er zijn nogal wat orthodoxe uitleggers die zeggen dat Genesis 1:1 is bedoeld als een opschrift en dus niet gaat over de schepping uit niets. Dat is een leerstuk dat meer uit de Bijbel als geheel opkomt.” Dat is dus flauwekul. Schepping uit niets – creatio ex nihilo – komt helemaal niet in de Bijbel voor. Ja, er lijkt in de Makkabeeënbrief – een “apocrief” boek dat Van Bekkum als orthodoxe protestant helemaal niet serieus mag nemen – naar gerefereerd te worden. Maar het is allemaal veel te dun. Zoals ik in mijn God en de menselijke maat (Meinema 2006) ook al heb geschreven, is creatio ex nihilo een zuiver theologische constructie, bedacht tijdens discussies met de Gnostici. Creatio ex nihilo komt in de Bijbel niet voor, of slechts in heel rudimentaire vorm, en absoluut niet in de vorm zoals die door de kerkvaders tot haast een theorie is uitgewerkt. Het is precies andersom: door de bril van de creatio ex nihilo wordt de Bijbel opnieuw gelezen. Is prima, maar er is geen serieuze theoloog die zal zeggen dat de Bijbel de creatio ex nihilo leert. Zoals de oude rabbijnen al wisten, is het scheppingsidee van het Oude Testament veel meer verwant aan ideeën van een schepping uit een oerchaos. De kerkvaders hadden hun redenen – zie ook God en de menselijke maat – om het idee van creatio ex nihilo boven dat van een schepping uit chaos te verkiezen, maar ze wisten dat ze daarmee afstand namen van een letterlijke lezing van de Bijbel.

Dus nee, in bepaald opzicht lijkt Van Woldes idee inderdaad niet al te veel water naar de zee te dragen. In ander opzicht echter wel, omdat ze wel aangeeft wat de grenzen zijn van het spreken over creatio ex nihilo: het moet niet als een theorie worden opgevat die beschrijft hoe God alles gemaakt heeft. Zo is het overigens ook nooit bedoeld (hoewel sommige gelovigen die doctrine zo wel hebben gebruikt – getuige de discussie over schepping vs. evolutie). Creatio ex nihilo wil onder woorden brengen hoe groot de afhankelijkheid – contingentie – van al wat bestaat van Gods voorzienigheid is. Dat is alles. Het zegt niet hoe God alles gemaakt heeft. Van Woldes idee relativeert dus wel heel sterk het belang van de doctrine van creatio ex nihilo. Het is een menselijke constructie, die in een bepaalde cultuur is ontstaan, uit noodzaak om helder te maken waar het christelijk geloof voor stond in relatie tot andersdenkenden. Met de creatio ex nihilo heeft het christelijk geloof bovendien sterk afstand genomen van het joodse denken, dat nooit een centrale scheppingsleer heeft gekend, maar vele vormen van scheppingsdenken. Van Woldes idee geeft aanleiding voor christelijke theologen om zich eens grondig te gaan verdiepen in die joodse interpretaties – interpretaties die overigens ook cultureel bepaald zijn, maar wel uit een andere cultuur met andere denkvormen afkomstig zijn.

Kortom: ik ben erg nieuwsgierig naar Van Woldes oratie. Zij heeft mij weer eens te meer duidelijk gemaakt dat de tekst van het Oude Testament ontzettend vreemd is aan onze hedenda
agse cultuur. Het is een e
igensoortige, ambivalente tekst, en we moeten iedere pretentie dat we ooit zullen weten wat de bijbelschrijvers werkelijk bedoeld hebben moeten laten varen. Dus ook Van Woldes idee zal niet het laatste woord zijn. Precies dat kenmerkt wetenschap…

12 thoughts on “Ellen van Wolde in het nieuws

  1. De ophef rond Van Wolde geeft mij een ambivalent gevoel. Enerzijds natuurlijk mooi dat theologie en meer in het bijzonder Bijbelwetenschap eens een keer aandacht krijgt.
    Anderzijds zie je bij zo’n hype dat er allerlei broodje-aapverhalen de ronde gaan doen doordat mensen maar met een half oor luisteren dan wel vluchtig lezen.
    Van Wolde deed zelf ook een aantal boude uitspraken die veel te kort door de bocht zijn. Zoals:
    “Stelliger is ze over het beeld dat de christelijke filosofie sterk heeft beziggehouden, dat van God als schepper uit het niets, als de eerste veroorzaker van alles. „Die stelling is gefalsifieerd.””
    Dat is onzin. Hoogstens kun je zeggen dat Genesis 1 niet gebruikt kan worden om de schepping uit het niets te verdedigen.

  2. Cor,
    Dat van die hype en broodje-aap verhalen deel ik (en, gezien haar reactie op mijn e-mail, ziet Van Wolde dat zelf ook). Je moet echter wel goed bedenken dat de kranten graag de nuance vermijden en radicale uitspraken willen. Dat van die falsificatie, daarvan kan ik amper geloven dat ze dat werkelijk gezegd heeft. Let bijvoorbeeld ook eens op wat het Reformatorisch Dagblad vandaag in een “interview” met haar schrijft: http://www.refdag.nl/artikel/1437517/Prof+Van+Wolde+Vertaling+Genesis+11+onjuist.html. Daarin zou ze zeggen dat “het evolutionisme” een goede verklaring is. Dat is dus flauwekul en dat weet ze zelf ook wel. Evolutionisme is een ideologische stroming, de evolutietheorie (wat natuurlijk wordt bedoeld) is wetenschap. Ik geloof er niets van dat ze gezegd heeft wat er dus staat; dit heeft de Refdag-journalist “gehoord”.
    Geloof dus niet alles wat in de kranten of op internet geschreven staat (behalve natuurlijk wat ik op mijn eigen blog schrijf ;-)).
    Ik vertrek zo naar de oratie en hoop meer te horen over haar ideeën. Wordt dus vervolgd…

  3. Ik ben erg benieuwd naar haar oratie, en het artikel natuurlijk. Wat de media vooral denken dat nieuw is, is dat Van Wolde heeft bewezen dat er geen sprake is van creatio ex nihilo in Genesis. Dit is echter al lang bekend. Ik kan me dan ook niet voorstellen dat Van Wolde zelf dit als een noviteit ziet, maar de media blijkbaar wel.
    Wat volgens mij wel nieuwe is, is haar vertaling van het werkwoord bara. De grote Hebreeuwse woordenboeken die ik heb geraadpleegd geven in dezen als vertaling “scheppen”, niet “scheiden”. Als haar argumenten overtuigend zijn, zal dit dus moeten worden aangepast. De betekenis van scheiden is overigens de tekst niet vreemd gezien de latere verzen, maar daar wordt wel een ander werkwoord gebruikt (badal).
    Bara zelf heeft niet de betekenis van “maken” of “vormen” (daarvoor wordt asah gebruikt), maar deze werkwoorden worden soms wel uitwisselbaar gebruikt. In 2:4 staat bijvoorbeeld “ Dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde, toen zij geschapen [bara] werden. Ten tijde, dat de HERE God aarde en hemel maakte [asah],… “ Nu wordt het eerste deel van dit vers (t/m “werden”) wel aan een andere bron toegeschreven dan het tweede deel, maar blijkbaar vonden de redacteuren het geen probleem om ze naast elkaar te zetten. Ook in Jesaja vind je dit: “Want zo zegt de HERE, die de hemelen geschapen [bara] heeft – Hij is God – die de aarde geformeerd [yatsar] en haar gemaakt [asah] heeft…” (45:18). Zo gek is het dus niet om ze qua betekenis als synoniemen te beschouwen. Toch is bara speciaal, omdat het alleen God als subject heeft.

  4. In den beginne verloste Het Goede de hemel met behulp van een aarde
    Bij het einde zullen we weer verlost worden naar de hemel.
    18. De leerlingen vroegen Jezus:
    Zeg ons, het einde, hoe zal het zijn?
    Jezus zei:
    Hebt je dan het begin al ontdekt,
    zodat je nu ook het einde wilt weten?
    Welnu, waar het begin is,
    daar zal ook het einde zijn.
    Gelukkig hij die staat in het begin
    Hij zal het einde kennen
    en de dood niet smaken.

  5. Daphne,
    Voor deze keer laat ik je bijdrage staan, maar normaliter verwijder ik dit soort gnostisch-aandoende onzin, dat bovendien verder niets aan de lopende discussie toevoegt, als spam.

  6. Laat er geen misverstand over bestaan dat het woord “smaken” waarschijnlijk ook verkeerd vertaald is.
    Eerlijk gezegd dacht ik dat theologen ook onderzoek deden naar evangelien die nooit in de bijbel hebben gestaan. Mocht dit niet het geval zijn dan heb ik liever dat alles in zijn geheel verwijderd wordt.

  7. Daphne,
    Ik reageer niet om je te pesten, maar ik moet wel in de gaten houden dat de discussies op mijn weblog ordelijk blijven verlopen. Waar het mij om gaat is dat ik je reactie niet begrijp. Je geeft niet aan waar je citaat vandaan komt, wat je ermee wilt zeggen, en ook niet wat dit aan de voorgaande discussie over Van Woldes oratie moet bijdragen.
    Bovendien hebben de evangeliën – gnostisch of bijbels – niets met het Oude Testament te maken; het zijn op zichzelf staande teksten waar honderden jaren tussen zit. Je moet dus het spreken over de schepping in gnostische teksten of eventueel de bijbelse evangeliën niet op één lijn zetten met de (veel oudere) OT-ische scheppingsteksten.

  8. Ik zou graag toch eens het belang willen weten van het onderscheid tussen ‘scheppen’ en ‘scheiden’ God is al zulk een ‘verwaterd’ begrip geworden, wat scheidde deze God nu, de hemel van de aarde, het water van de vaste grond, zichzelf van de creatie? In laatste geval past de term uiteraard helemaal binnen de evolutie, is het een zoveelste manier om tegenstrijdige gegevens dan toch samen te krijgen onder een noemer. Maar laat ik volstaan dat deze God tenminste één daad verrichtte, hij ‘scheidde’ Verder kan men God helemaal “werkloos” verklaren. God én evolutie én willekeur én toeval, hoe een dergelijke combinatie nog enige waarde heeft voor een gelovig mens, vind ik in deze het mysterie der mysterieén.
    God bestaat, maar hij doet niets, nee niet helemaal, hij “scheidde” .. iets….
    Dat stelt in elk geval opnieuw de vraag naar de connectie van het alles gescheidene, ten aanzien van een (non schepper verklaarde) God. Waarom wordt je niet gewoon een éérlijke atheist, dan hoef je het allemaal niet zo onzinnig ver door te voeren met een “passend” geloof.

  9. @ Theo,
    Laat ik proberen op een aantal opmerkingen te antwoorden zonder al teveel te reageren op de nare ondertoon ervan.
    1. “wat scheidde deze God nu”? – Lees het boekje van Van Wolde + de Bijbel, dan kom je een heel eind.
    2. “In laatste geval past de term uiteraard helemaal binnen de evolutie, is het een zoveelste manier om tegenstrijdige gegevens dan toch samen te krijgen onder een noemer.” – Met alle respect, maar ik ga hier echt niet op in; ik haal de opmerking vanwege de domheid van het tweede deel ervan even naar voren.
    3. “Waarom wordt je niet gewoon een éérlijke atheist, dan hoef je het allemaal niet zo onzinnig ver door te voeren met een “passend” geloof.” – Zie het antwoord onder 2.

  10. Volgens de bijbel scheidde als schiep God,
    waarom het God scheidde opeens zo belangwekkend wordt is mij onduidelijk. Mijn niet bedoelde nare ondertoon krijgt wel een naar antwoord van u in deze.
    Volgens mij snapt onderwijl geen enkele doorsneemens het, en daarop dient de intellectualiteit toch gefocust te zijn.
    Of zijn theologen toch apart staande van gelovigen of belangstellende ‘twijfelaars’

  11. @ Theo,
    Als ik je bijdrage of opmerkingen verkeerd heb begrepen, dan bied ik mijn excuses aan. Ik begrijp soms je opmerkingen gewoon niet helemaal, geef ik toe. Dat kan aan mij liggen, maar misschien ook aan je manier van argumenteren.
    Waarom dat “God scheidde” in plaats van “God schiep” zo belangrijk is, is vanwege de plaats die deze teksten in de christelijke traditie hebben ingenomen. Traditioneel wordt verondersteld dat in Genesis 1,1 gesproken wordt over de oorsprong van alles. De these van Van Wolde is dat dit helemaal niet het geval is: er wordt in de tekst al uitgegaan van iets bestaande, dat nu door God geordend (nl. door een proces van scheiden) wordt. Die these is an sich niet nieuw. Wel nieuw is nu dat Van Wolde nu OP HET NIVEAU VAN DE TEKST heeft aangetoond dat er van een schepping van alles in Gen. 1,1 geen sprake is, en al helemaal niet van een creatio ex nihilo. Want het Hebreeuwse “bara” betekent volgens haar niet scheppen (van iets nieuws) maar scheiden (van iets al bestaands). Daar draait het om. Voor een OTicus/ica is dit niet revolutionair, maar in het licht van hoe de teksten in de geschiedenis van de christelijke traditie zijn geïnterpreteerd (en hoe ze in orthodoxe kringen nog altijd worden gelezen), is dit wél nieuw.
    Dit kun je overigens ook gewoon in de berichtgeving (zie de links in de blog) terug vinden.

  12. @Taede
    Dat in Gen 1:1 geen sprake is van schepping uit niets, is duidelijk. Van Wolde bevestigt hier wat we al wisten (May, Schöpfung aus dem Nichts, 1978). Zij pretendeert ook niet hier iets nieuws te zeggen. Dit leerstuk is ontwikkeld in de vroege kerk, om Gods vrijheid te waarborgen. Er is niets ‘in’ God en niets ‘buiten’ God wat hem op de een of andere wijze ‘dwong’ om te scheppen. Aanknopingspunten in het NT zijn Hebr. 11:3 en Rom. 4:17.
    Dat Van Wolde ‘aangetoond’ zou hebben dat in Gen. 1:1 ook geen sprake is van ‘schepping van alles’ of van iets ‘nieuws’, dat is natuurlijk nog de vraag. Ook die redenering is overigens niet nieuw, we vinden hem o.a. besproken in het grote commentaar van Westermann. Maar of het een overtuigende redenering is? Ik betwijfel het sterk. In elk geval zijn er ook andere verklaringen voor de afwisseling van bara en badal in Gen. 1:1. Voor de meerderheid van oudtestamentici zijn die vooralsnog overtuigender.
    Of dit allemaal invloed moet hebben op de manier waarop ‘in orthodoxe kringen’ de Bijbel wordt gelezen, vraag ik me af. Theologisch de Bijbel lezen en interpreteren, is nog weer iets anders dan exegetisch kijken wat de tekst betekende voor de eerste lezers. Daar is volgens mij ook niets mis mee, zolang we de verschillende niveaus van interpretatie maar uit elkaar houden.

Comments are closed.