Hendrikse vrijuit – de PKN verliest geloofwaardigheid

Klaas Hendrikse gaat vrijuit. Er is na lang beraad besloten – zo lees ik in diverse media op het Internet – dat wat Hendrikse over God zegt niet zoveel verschilt van wat andere vrijzinnige theologen hebben gezegd. De fundamenten van de PKN worden door Hendrikses positie niet aangetast, want, zo lees ik op de site van het Nederlands Dagblad, want er is “ook door andere theologen geschreven dat de God van Israël niet bestaat zoals mens, dieren en voorwerpen bestaan”. Natuurlijk is dat zo! Ikzelf zeg het in lezingen keer op keer. Maar is er ooit een theoloog geweest die op zo’n onnozele en naïeve manier een soort van negatieve theologie heeft gepropageerd als Hendrikse in zijn boek doet? Bovendien uit hij niet slechts kritiek op het klassieke theïsme, maar pleegt een behoorlijk directe aanval op het christelijk geloof in zijn algemeenheid. Je vraagt je af hoe sterk de fundamenten van de PKN wel zijn. En of ze er überhaupt wel zijn.

Of Hendrikse nu wel of niet in de PKN thuishoort, is wat mij betreft niet zo relevant. Ik vind wel dat de PKN met de conclusie die ze nu trekt, zichzelf volstrekt ongeloofwaardig maakt. De hele “affaire Hendrikse” is gewoon een blamage voor de PKN, die hiermee laat zien dat haar uiterste houdbaarheidsdatum is overschreden.

Wie de berichtgeving in de media ziet, die kan hieruit halen dat de PKN uiteindelijk zegt: anything goes. Dat zal niet zo zijn – er wordt gesproken van “fundamenten van de PKN”, maar het blijft totaal onduidelijk wat die zijn – maar zo komt het nu wel op de buitenwereld over. Want let op: de meeste mensen die de berichten over Hendrikse lezen, zijn geen kerkgangers of zelfs maar gelovig. De conclusie die de PKN dus de wereld instrooit, mag dus intern-theologisch verdedigbaar zijn, het is naar de buitenwereld toe gewoon een erkenning van een nederlaag: “Ziet u wel, we staan inderdaad nergens meer voor. Zelfs iemand die expliciet zegt niet te geloven en atheïst te zijn, kan voorganger in de PKN worden. Ja mensen, zo erg is de PKN gezonken. We geven het toe in de conclusie.” Als de PKN persvoorlichters in dienst zou hebben, zouden ze de conclusie van de “affaire Hendrikse” nimmer zo naar buiten gebracht hebben.

Natuurlijk, later volgt nog een bezinning over hoe er over God gesproken kan/mag worden in de PKN. Uitstel van executie. Want wie interesseert dat dan nog. Blijkbaar mag alles over God gezegd worden, zolang je er maar een theologische draai aan mag geven, is de conclusie die je nu al in de krantenberichten kunt beluisteren.

Wat had de PKN dan moeten doen? Gewoon de procedure aanhouden tot na de bezinning over het spreken over God en dan pas kijken of Hendrikses positie houdbaar is.

Zijn het theologen die de conclusie over Hendrikses positie t.a.v. de fundamenten van de PKN hebben getrokken? Hebben ze Hendrikses boek dan wel grondig bestudeerd? Ik heb zo mijn twijfels, want het is niet zo heel moeilijk om vast te stellen dat Hendrikses boek gewoon volstrekt inconsistent in elkaar zit. In maart 2008 schreef ik al een artikel in Theologisch Debat (HIER te lezen), waarin ik aantoon dat Hendrikses boek intern verward is. Nee, een bezinning over het spreken over God had eerst moeten plaatsvinden, en dan hadden pas conclusies getrokken moeten worden.

Met het besluit om Hendrikses verwarde positie te accepteren als legitiem spreken over God (want dat wordt geïmpliceerd door de conclusie dat Hendrikses positie de fundamenten van de PKN niet aantast), heeft de PKN de deur wijd open gesteld voor een anything goes relativisme ten aanzien van het spreken over God dat typisch Nederlands is – en dat maar weer eens aantoont hoe los van God wij Nederlanders allemaal zijn, als zelfs protestantse theologen niet meer weten hoe ze over God zouden moeten spreken…

25 thoughts on “Hendrikse vrijuit – de PKN verliest geloofwaardigheid

  1. “want er is “ook door andere theologen geschreven dat de God van Israël niet bestaat zoals mens, dieren en voorwerpen bestaan”. Natuurlijk is dat zo! Ikzelf zeg het in lezingen keer op keer.”
    Kun je dit ‘natuurlijk’ verduidelijken? Bedoel je in de zin dat God niet een schepsel is zoals jij en ik?
    “..heeft de PKN de deur wijd open gesteld voor een anything goes relativisme ten aanzien van het spreken over God dat typisch Nederlands is – en dat maar weer eens aantoont hoe los van God wij Nederlanders allemaal zijn, als zelfs protestantse theologen niet meer weten hoe ze over God zouden moeten spreken…”
    Hoe moeten we dan over God spreken? Volgens jou alleen in de vorm van ‘intuïtie’. Wat blijft er dan over? Ik snap niet zo goed waar je zo tegen fulmineert. Het gaat toch precies de goeie kant op met de PKN zo?
    groet,
    arnoud

  2. Een blamage voor de PKN dat één man door gegoochel met woorden duizenden mensen de mond kan snoeren.
    Citaat van ds Hendrikse, die zich eerst zelf aan de tuchtprocedure onttrekt en vervolgens het stopzetten van die procedure door de classis als een aanmoediging beschouwt, in de Volkskrant van 05-02-10 : “Natuurlijk is mijn boek in strijd met de kerkorde. Het is het één of het ander. Als mijn zienswijze mag, deugt er dus iets niet aan de fundamenten van de kerk.”
    Zeg dat wel.
    PS Arnoud Rop, als God een schepsel zou zijn zoals u en ik, wie heeft God dan geschapen ?

  3. Beste A.Atsou-Pier,
    Kennelijk heb ik de indruk gewekt, dat ik geloof dat God een schepsel is zoals u en ik. Het tegendeel is waar.
    De vraag aan Taede gaat over het al dan niet bestaan van God zoals u en ik. Ik denk dat God net zo werkelijk is, als u en ik werkelijk zijn. Ik vraag om een verduidelijking van Taede, hoe hij dit ziet.
    vr.gr.
    arnoud rop

  4. Sodeju, wat een felheid!
    Daar snap ik dus hélémáál niets van. Zó ver liggen jouw visie en die van Hendrikse niet uit elkaar, zéker niet voor de gemiddelde leek. En dan, in plaats van het voor Hendrikse op te nemen – al ben je het theologisch niet met hem eens – douw je hem en mes in de rug. Teleurstellend en beschamend, onthutsend zelfs, vooral ook door de denigrerende bewoordingen die je gebruikt. (Wat een verschil met de manier waarop je collega Peter Nissen over Hendrikse spreekt).
    Hendrikse is een moeilijke man, wat arrogant ook en eigengereid. En hij is polemisch en in zijn uitspraken bewust provocerend (al moeten we daarbij de rol van de uitgever niet onderschatten), maar om zijn visie af te serveren met grootspraak als “Maar is er ooit een theoloog geweest die op zo’n onnozele en naïeve manier een soort van negatieve theologie heeft gepropageerd als Hendrikse in zijn boek doet?” en “het is niet zo heel moeilijk om vast te stellen dat Hendrikses boek gewoon volstrekt inconsistent in elkaar zit”, heeft meer weg van een rancuneuze afrekening dan van weloverwogen academische kritiek. Van een artikel van jezelf zeggen “waarin ik aantoon dat Hendrikses boek intern verward is”, lijkt mij evenmin getuigen van de juiste attitude. Jij hoopt of meent te hebben aangetoond en of je dat gelukt is is aan anderen om zich over uit te spreken.
    Als ik voor mijzelf mag spreken, ik vind dat aantonen nogal meevallen en in ieder geval doe je in dat artikel niet in verwardheid onder voor Hendrikse.
    Om er één zaak uit te pakken:
    Van de volgende uitspraak van Hendrikse:
    “Ervaringen zijn taalloos, ze gaan aan al onze woorden vooraf. De ervaring komt eerst, de verwoording is vers twee, en taal schiet altijd tekort”
    zeg je:
    “Hier zit echter een argumentatiefout. Hendrikse meent dat omdat taal ontoereikend is om ervaringen te beschrijven, dat daarmee ervaringen zelf taalloos zijn.”
    en dat nu is precies de omgekeerde volgorde van wat Hendrikse zegt. Van Hendrikses ‘ervaringen zijn taalloos én taal schiet te kort’ maak jij ‘taal schiet te kort dús ervaringen zijn taalloos‘.
    Je probeert er nog wat van te maken door de Sapir-Whorf these van stal te halen, maar die is niet meer dan wat de naam al zegt, een these en bovendien een these die door vrijwel niemand nog zo absoluut geïnterpreteerd wordt als hier door jou. Taal beïnvloedt de ervaring, zeker, maar geen hond, bij mijn weten, die jou nog nazegt dat er zonder taal geen ervaring mogelijk lijkt te zijn. (Kennen dieren geen angst, of is angst geen ervaring, of is waf woef ook taal?).
    Kortom, ik zou eerst nog maar eens bij jezelf te rade gaan, voordat je n.a.v. deze passage durft te stellen dat ‘het duidelijk [is] dat Hendrikse van filosofie geen kaas gegeten heeft‘.
    Terug naar je huidige uitbarsting. Vanwaar die excessieve irritatie. Hendrikses stelling dat God gebeurt, wijkt toch niet wezenlijk af van jouw uitleg met de verschillende kaarten om naar de wereld te kijken. En jullie beiden claimen op vrijwel dezelfde gronden dat jullie (on)geloof sterke bijbelse wortels heet. Waar jij je, krijg ik de indruk, vooral aan stoort is het feit dat Hendrikse zijn standpunt expliciet ongelovig en atheïstisch noemt, terwijl het dat absoluut niet is. Dat vind ik ook, maar begrijp wel hoe hij tot dat standpunt komt. In plaats van de simplistische, domme, definities van de nieuwe atheïsten te bestrijden, neemt hij ze over en laat zien dat je ook met die definities prima kerks kunt zijn.
    Over de inconsistentie tussen je bewering dat je het irrelevant vindt of Hendrikse nu wel of niet in de PKN thuishoort en je bewering dat de PKN zichzelf volstrekt ongeloofwaardig maakt door hem er in te laten, wil ik het maar geen eens hebben. Volgens mij heb je je hier veel te veel laten leiden door emoties.

  5. Adriaan,
    Mijn ergernis over de hele “affaire Hendrikse” heeft een aantal redenen. Allereerst is er simpelweg het feit dat de PKN geen stelling durft te nemen in deze zaak, zoveel is duidelijk. De PKN durft haar vingers niet aan Hendrikse te branden. En dus komt er een nietszeggende verklaring dat Hendrikses positie de fundamenten van de PKN niet aantast en dat er dus helemaal geen probleem is. Vervolgens is er ergernis over de manier waarop dit aan de pers wordt meegedeeld, terwijl dus niet wordt nagedacht over de toon waarop dit overkomt. En dus wordt er in de pers gesuggereerd dat dus in de PKN alles gezegd mag worden. Orthodoxe gelovigen ergeren zich hier terecht over. En dan is er nog het niveau van discussie: nergens wordt er inhoudelijk op Hendrikses boek ingegaan. Bij mijn weten is mijn artikel in Theologisch Debat het enige dat in een vakwetenschappelijk tijdschrift is verschenen. In interviews en ook persoonlijke communicatie is Hendrikse er nimmer in geslaagd zijn positie coherent en consistent weer te geven. En ook in de verklaring van de PKN wordt niet inhoudelijk op Hendrikses positie ingegaan. Ik vind dat triest. Ja, er komt een bezinning achteraf over het spreken over God. Mostert na de maaltijd wat mij betreft. Ik vind het een laffe houding van de PKN, waaruit blijkt dat de PKN doodsbang is om nog meer leden te verliezen en daarom alles doet om iedereen binnen boord te houden.
    Dan even het detailpunt dat je aanhaalt: noem jij eens één auteur die stelt dat ervaring zonder verwoording bestaat. De Sapir-Whorf these mag wellicht te sterk zijn in die zin dat niet kan worden uitgesloten dat ervaring zonder verwoording mogelijk is (mystieke ervaring, bijvoorbeeld). Maar wat dat voor ervaringen zouden zijn, kunnen we niet zeggen, omdat we daarvoor woorden nodig hebben. Bij mijn weten accepteren alle filosofen, theologen, antropologen, etc. dus dat ervaring altijd verwoording nodig heeft. Dieren kennen dus angst, maar niet de ervaring van angst, omdat dit een hogere-orde-bewustzijn vergt: je moet erover kunnen nadenken (altijd in woorden) om over een ervaring van angst te kunnen spreken. Een emotie zoals angst, verliefdheid, etc. is dus niet per definitie een ervaring, maar wordt dat pas als erover wordt gereflecteerd, wat dus altijd in woorden gebeurt. (En mocht je je het dus afvragen: filosofen en neurowetenschappers lijken ook naar de consensus te neigen dat ook baby’s inderdaad geen ervaringen, want ze kunnen de prikkels die ze van de buitenwereld ontvangen nog niet in woorden duiden. Iedere ervaring van een baby – “Kijk, hij lacht als hij mamma ziet” – is dus een verwoording door iemand anders.)
    Hendrikse laat door het uiteenpluizen van ervaring en verwoording (uit het feit dat hij zegt dat de verwoording NA de ervaring komt, geeft hij aan dat hij ervaring en verwoording loskoppelt, waardoor hij dus niet beseft wat het woordje “ervaring” betekent) zien dat hij geen kaas van filosofie en academische theologie heeft gegeten. Dat wil hij ook niet. In zijn boek is hij ontzettend vijandig tegen academische theologie en filosofie, wat hij als “bellen blazen” aanduidt. In mijn artikel doe ik een poging om te laten zien in wat voor drijfzand je terecht komt, als je je al die disciplines gewoon overboord gooit en als de man in de straat over theologische zaken wilt praten.
    Verder stoor ik me er helemaal niet aan dat Hendrikse zijn positie “atheïstisch” noemt. Dat mag hij doen. Alleen geef ik in mijn artikel aan dat hij helemaal geen atheïst is. Hij ageert net zo fel tegen Dawkins c.s. als tegen het bellen-blazen van theologen. Hendrikse is een niet-theïst, en een hele verwarde, maar hij is geen atheïst. De term “atheïsme” gebruiken om de positie aan te duiden die Hendrikse inneemt, is nog meer verwarring zaaien en bovendien bedoeld om de PKN uit te dagen.
    Even tot zover.

  6. Beste Adriaan,
    Afgezien van de (overigens begrijpelijke) emotionele lading in jouw reactie, ben ik het met je argumentatie helemaal eens. Zie mijn eerste reactie op het stuk.
    Ik weet niets van Hendrikse, ken z’n boek niet, maar ik heb Taede ook gevraagd wat hij nou eigenlijk wil. Volgens mij volgt de PKN net zo’n soort lijn als Taede zelf.
    Zie ook mijn kritiek op zijn boekje ‘God én Darwin’, waar van God niet meer over blijft dan onze intuïtie.
    Vriendelijke groeten,
    Arnoud Rop

  7. @Taede,
    Mijn reactie op Adriaan kruist jouw reactie, maar blijft nog steeds staan.
    Je schrijft nu “Een emotie zoals angst, verliefdheid, etc. is dus niet per definitie een ervaring, maar wordt dat pas als erover wordt gereflecteerd, wat dus altijd in woorden gebeurt”
    Is niet per definitie een ervaring? Misschien niet nee, maar ik kan toch echt wel verliefd zijn, zonder daar met een woord over te reppen, of vallen ‘gedachten’ ook onder ‘woorden’. Dat lijkt dan weer niet: reflectie gebeurt altijd in woorden. Volgens mij is dit niets meer dan speculatie en zo je wilt ‘bellen blazen’.
    In jouw boek God én Darwin haal je Wittgenstein aan, die een paragraaf verder zegt, dat we moeten zwijgen, waar we niet spreken kunnen. Nou weet ik wel dat Wittgenstein z’n eigen Tractatus feitelijk weer bekritiseert, maar dat geeft al zeer te denken, op welke manier iemand autoriteiten kan aanhalen.
    Ik ben overigens nog zeer benieuwd naar je reactie op mijn artikel en verder naar wat jou nu zo verschillend maakt van de visie van Hendrikse. Ik begrijp je verontwaardiging over de PKN, maar waarom zou jou dat nu zo aangrijpen?
    Vriendelijke groeten,
    Arnoud Rop

  8. @ Arnoud,
    Even heel snel, je schrijft:
    Is niet per definitie een ervaring? Misschien niet nee, maar ik kan toch echt wel verliefd zijn, zonder daar met een woord over te reppen, of vallen ‘gedachten’ ook onder ‘woorden’. Dat lijkt dan weer niet: reflectie gebeurt altijd in woorden.
    Met reflectie bedoel ik (zoals ook in het woordenboek te vinden is): “denken over”. Gedachten zijn altijd (ook) woordelijk. En ja, je kunt verliefd zijn zonder erover te praten (tegen anderen), maar dan nog is je ervaring van die verliefdheid woordelijk. Anders is het geen verliefdheid.
    Volgens mij is dit niets meer dan speculatie en zo je wilt ‘bellen blazen’.
    Je mag je mening hebben, maar met een dergelijke opmerking veeg je wel de hele filosofische traditie vanaf de oude Grieken tot vandaag de dag van tafel. Jij mag die mening over bellen blazen hebben, maar ik vind dat toch wat arrogant. Bovendien, wat abstract denken, zoals filosofen doen (maar wat Hendrikse dus weigert), verrijkt je leven enorm. Want het vergroot je vocabulaire, en daarmee je ervaring…
    Ik hoop in de loop van deze week op je gastbijdrage terug te komen.

  9. Taede’s stelling dat men zonder concepten (in de discussie hierboven is steeds sprake van ‘woorden’, ik ben zo vrij om te geloven dat ‘concepten’ een beter term is) niet weet wat de betekenis en functie is van de eigen emoties, kan betrouwbaar worden genoemd: zie voor de meest duidelijke uitleg er van (die ik ken): Churchland, Paul, The Evolving Fortunes of Eliminative Materialism, in: McLaughlin & Cohen (eds), Contemporary Debates in the Philosophy of Mind, Blackwell, 2007, hf.10.

  10. Ik ken Hendrikse niet (was hij niet ook in de uitzending ‘boeken’teevee?) na het lezen van het artikel van Taede wordt het meer duidelijk. Als Hendrikse als predikant in zijn kerk zegt dat God niet bestaat, zal geen enkel gelovig mens dat snappen. (Het gaat dus ook volgens mij om zijn positie. Hij is geen theoloog.) Maar al met al komt het toch veel neer op het gelijkend soort ‘post theïsme’ van Taede eerder. Hendrikse gelooft niet in een theïstisch godsbeeld of in de god van de bijbel. Maar hij geeft ook niet duidelijk aan wat god (ik waag de hoofdletter ervan al niet meer) nou wel voor hem is. Hij heeft het over menselijke ervaringen, verhoudingen, gevoelens, en al dat vage spul. Dat God onbevattelijk is, niet grijpbaar, of ongekend, dat lees ik althans niet. Een atheïstisch gelovige kan hij ook niet zijn, want hij veroordeelt hetzelfde godsbeeld waar atheïsten vanuit gaan (zij het in dezelfde ontkenning.) Hij moet dus een nieuwe term verzinnen voor zowel atheïsme als voor God.
    Wat staat hij eigenlijk in zijn kerk te doen? Uitleggen aan eenvoudige gelovigen wat hij in vredesnaam bedoelt met God?
    De heer Adraan kan dan wat boos reageren maar laat hij een gewoon gelovig mens maar eens uitleggen wat meneer Hendrikse bedoelt.

  11. Beste Taede,
    ook even snel,
    de filosofie van de oude Grieken tot aan nu van tafel vegen? Dat doe ik niet. De linguistic turn is nog maar van de 20e eeuw.
    Ik reflecteer op de speculaties van filosofen. Dat vind ik niet arrogant. Ik doe in mijn reactie een nogal boude uitspraak, dat ben ik met je eens. Zie mijn opmerking in de context van jouw kritiek op Hendrikse. Ik denk heus wel iets genuanceerder.
    Wat ik evenwel geleerd heb, is dat filosofen als Kant en Wittgenstein dachten het eindpunt van de filosofie gevonden te hebben, maar de pratkijk is (gelukkig) anders.
    Ik voel mij niet te min om opvattingen van filosofen of theologen te bekritiseren en aan te spreken op hun vooringenomen standpunten. Dat jij dat arrogant vindt, die mening mag je hebben, maar ik vind dat een beetje naïef.
    Vriendelijke groeten,
    Arnoud

  12. P.S.
    “maar dan nog is je ervaring van die verliefdheid woordelijk. Anders is het geen verliefdheid.”
    Dit is waar natuurlijk: zo gauw je de ervaring een naam geeft, in dit geval ‘verliefdheid’, is het talig geworden. Maar dat betekent niet dat de ervaring er dan pas is. Daar geloof ik helemaal niets van. Dat geldt ook voor angst: angst is volgens mij een ervaring die ontzettend moeilijk te reflecteren is: zo gauw je dat doet, ben je het al aan het bestrijden.

  13. @ Arnoud,
    Ik reageerde op je opmerking over bellen blazen, die op mij overkwam alsof je vond dat filosofen en sommige theologen veel te veel aan woordspelletjes doen, die niets met de werkelijkheid te maken hebben. De hele filosofie van de oude Grieken tot nu toe gaat over hoe onze ervaring van de werkelijkheid en de (structuur van) de werkelijkheid zich tot elkaar verhouden. Dat zijn dus geen woordspelletjes, dat was mijn punt.
    Jij schrijft verder: Ik voel mij niet te min om opvattingen van filosofen of theologen te bekritiseren en aan te spreken op hun vooringenomen standpunten. Dat jij dat arrogant vindt, die mening mag je hebben, maar ik vind dat een beetje naïef.
    Ik vind het slechts arrogant, op het moment dat je zonder kennis van zaken (d.w.z. zonder kennis genomen te hebben van de standpunten van de filosofen/theologen die je bekritiseert) die filosofen/theologen denkt te kunnen bekritiseren. Hendrikses opmerking over “bellen blazen” is expliciet (en enigszins ridiculiserend) bedoeld om gewoon te zeggen dat mensen die moeilijke woorden nodig hebben om een punt te maken niets meer dan gebakken lucht produceren. Hij neemt dus niet eens de moeite om zich in theologie en/of filosofie te verdiepen. Dát is arrogant. Ik zeg niet dat jij zo denkt, maar je opmerking over dat bellen blazen leek me in die richting te gaan.
    Wat betreft angst: jij haalt emoties en ervaringen door elkaar. Volgens de Encyclopedie van de filosofie: Van de Oudheid tot vandaag (red. Laurens ten Kate. Amsterdam: Boom 2007) is ervaring in het algemeen: “elk weten dat niet zonder meer wordt verworven, maar met bewustzijn gepaard gaat” (152). Ervaring is dus cognitief. Emotie is een veel basalere, instinctievere respons. Een emotie an sich is géén ervaring; een emotie kan een ervaring worden, op het moment dat over de oorzaak/reden ervan wordt nagedacht. En natuurlijk is dat ook bij angst het geval. Ieder mens die ervaringen van angst heeft, probeert daar de reden voor te vinden, en zodoende de angst te bestrijden. Emoties vragen om een duiding; zodra die duiding begint (je begint je van de emoties bewust te worden en erover na te denken), dan pas wordt het een ervaring.
    Overigens ben ik het met Jan Riemersma eens, dat “concepten” een beter begrip, maar helaas ook abstracter begrip is dan “woorden”. We denken in concepten, niet in eerste plaats letterlijk in woorden (hoewel nadenken, dus het denkproces – de stream of thought – wel vaak woordelijk is; mensen praten in zichzelf).

  14. @ Theo,
    Hendrikse kan zelfs aan vaktheologen niet eens uitleggen wat hij bedoelt. Er is ooit een radio-uitzending geweest, waarin hij in debat ging met prof. Gijsbert van den Brink (is waarschijnlijk via Google wel te vinden). Daarin bleek duidelijk, dat Hendrikse zelfs niet in staat is zijn ideeën aan een vaktheoloog duidelijk te maken. Hij raakte uiteindelijk met zijn eigen ideeën en argumenten helemaal in de knoop. Waar dat aan ligt? Ik denk dat Hendrikse niet genoeg kennis van zaken heeft om zijn positie goed te verwoorden. Hij heeft in interviews meerdere keren gezegd dat theologie hem helemaal niet interesseert. Als hij minder kritiek had gehad op de christelijke traditie, en zich de moeite had getroost om zich bijvoorbeeld de negatieve theologie (Thomas van Aquino, Magister Eckhart, Pseudo-Dionysius, etc.) te verdiepen, dan had die theologie hem het instrumentarium kunnen aanreiken dat Hendrikse nodig heeft. Maar dat zijn nu precies de theologen die hij van bellen-blazen beticht.
    En wat betreft de raakvlakken van mijn denken met Hendrikse: die lijken mij alleen oppervlakkig te bestaan. Ook ik zet mij weliswaar af tegen het theïsme, maar zou mezelf nooit een atheïst noemen. Ik ga wel degelijk in dialoog met de christelijke traditie, met de theologie en de filosofie, omdat ik denk dat daar veel waardevolle elementen in zitten. En het is helemaal niet nodig, zoals Hendrikse meent, om te zeggen dat God niet bestaat, omdat het woordje “bestaan” alleen op bijvoorbeeld appeltaarten van toepassing is. Dat is alleen het geval als je een naïeve betekenistheorie hanteert, zoals Hendrikse doet (zie mijn artikel). Omdat Hendrikse zo verward over God spreekt, kan ik uiteindelijk gewoon niet beoordelen of mijn positie bij de zijne in de buurt komt of niet. Mij lijkt het veeleer dat Hendrikse een eigen taal spreekt. Mij beticht hij van bellen blazen, zelf spreekt hij over God als een gebeuren dat gebeurt – terwijl hij niet kan uitleggen wat dát dan betekent. Over bellen blazen gesproken.
    Maar goed, het gaat nu weer helemaal over Hendrikse. Het ging mij in deze blogbijdrage nu eigenlijk niet om Hendrikse, maar om de reactie vanuit de PKN op Hendrikses positie.

  15. Beste Taede,
    Ik begrijp je punt van het verwarren van gevoelens en ervaringen. Als je het zo definiëert, kan ik er wel mee leven. Je zegt wel: “anders is het geen verliefdheid”.
    Ik ben zo vrij om te denken (of te voelen) dat die verliefdheid of angst als phenomeen al bestaat vóórdat je er over nadenkt, alleen niet in talige vorm.
    Jij zegt eigenlijk ook (om het tot een basaler emotie te reduceren) dat angst pas bestaat als je erover nadenkt. Je haalt de definitie van ervaring aan:
    “elk weten dat niet zonder meer wordt verworven, maar met bewustzijn gepaard gaat”
    En dan zeg je:
    “Ervaring is dus cognitief.”
    Hoezo? Is bewustzijn hetzelfde als cognitie? Dit lijkt me een reductie van het bewustzijn.
    Ik heb toch een basale emotie van angst, ben me daarvan bewust?
    Op dezelfde manier – zonder Hendrikses opvattingen te kennen, dit staat hier los vna – wordt God niet pas werkelijkheid als je over Hem nadenkt (althans niet noodzakelijk). Wat mij betreft is ‘het concept’ God iets wat iedereen meedraagt in zijn bewustzijn, ervaren, doordacht, gereflecteerd of niet. En dat is een mening.
    vr. gr.
    Arnoud

  16. Beste Taede, gelukkig begrijp ik van dit hele gebeuren niets. Maar in de titel staat dat de PKN zijn geloofwaardigheid verliest. Beste Taede waaruit zou die geloofwaardigheid dan bestaan volgens jouw, want dat heb ik ook nog niet kunnen opmaken.

  17. @ Verbaasde atheïst,
    Dat de PKN de geloofwaardigheid heeft verloren zit hem erin, dat ze geen stelling durft te nemen. Het signaal dat door de “affaire Hendrikse” wordt afgegeven, is dat van anything goes zolang je ergens God en Jezus ergens noemt. Niemand weet nu nog waar de PKN voor staat. Het had de PKN dus gesierd, als ze zich eerst bezonnen had over het spreken over God, daarbij Hendrikses uitspraken betrekkend, en vervolgens aan de hand daarvan een stelling had betrokken. Dus eerst een positie, dan pas een uitspraak. Nu wordt er eerst een uitspraak gedaan, en daarna wordt over de positie nagedacht. Maar de uitspraak impliceert al dat er helemaal geen positie nodig is, omdat alles getolereerd wordt. Dat is toch drie keer niets? De PKN heeft dus haar geloofwaardigheid verloren, omdat ze vanwege de angst om nog meer leden te verliezen geen stelling durft te nemen.
    Let wel op: het betekent wat mij betreft niet dat Hendrikse veroordeeld had moeten worden. Ook een stelling als dat het bijvoorbeeld niet meer mogelijk is om in het huidige postmoderne (of post-theïstische) tijdperk nog één specifieke spreekwijze over God als de enige juiste aan te wijzen en dat dus verschillende, op het gezicht tegenstrijdige, spreekwijzen getolereerd moeten worden, zou een stelling geweest zijn, die de PKN een gezicht had gegeven – namelijk van een kerk, die met de tijd meegaat en luistert naar de tijdgeest. Ofschoon ik terdege besef dat ook op die stelling kritiek zou zijn gekomen – maar dan had je tenminste iets gehad om over te spreken.

  18. @ Arnoud,
    Even heel kort, je schrijft: Hoezo? Is bewustzijn hetzelfde als cognitie? Dit lijkt me een reductie van het bewustzijn.
    Nee, dat is geen reductie. Bewustzijn heeft met cognitie te maken, dat wil je toch niet ontkennen? Bovendien heeft ervaring vaak een sterk lichamelijke component, met name als die ervaring met emoties gepaard gaat: allerlei stofjes in de hersenen die vrijkomen, die weer andere lichamelijke reacties teweegbrengen (denk maar eens aan verliefdheid). Ik zeg dus niet dat bewustzijn louter of niets meer dan cognitie is, maar ervaring is wel cognitief, in die zin dat reflectie daar inherent bij hoort. De vraag of je ook zonder hersenen kunt nadenken (d.w.z. bewust kunt zijn) is onbeantwoordbaar.

  19. “Dat de PKN de geloofwaardigheid heeft verloren zit hem erin, dat ze geen stelling durft te nemen. Niemand weet nu nog waar de PKN voor staat..”
    Ik denk dat je dan de conclusie eenvoudigweg kunt trekken, dat men nergens meer voor staat, precies conform de huidige tijdgeest. En dat leidt vanzelfsprekend tot leegloop van de kerken, want wie zit er nu te wachten op een zoet praatje van een bellen blazende predikant?
    “…namelijk van een kerk, die met de tijd meegaat en luistert naar de tijdgeest. Ofschoon ik terdege besef dat ook op die stelling kritiek zou zijn gekomen – maar dan had je tenminste iets gehad om over te spreken.”
    Theologen die samen bellen blazen, maar het kerkvolk blijft alsnog wel weg, hoor…
    ‘Bellen blazen’ moet je niet opvatten als onzinnig geklets. Nadenken over het leven heeft wel degelijk zin. Alleen de één geeft voorkeur aan een Bambi-bellen-blazer, de ander aan een Belle-en-het-Beest-blazer. Ieder zijn ding en de gemiddelde kerkganger gelooft het wel.
    Excuus voor de ironie, maar persoonlijk zou ik geen stap meer in de kerk zetten, als er verkondigd zou worden bijv. ‘alles wat van boven komt, komt van beneden’, of ‘het is wel waar, maar niet echt gebeurd’. Postmodern of niet, niemand zit daar op te wachten, behalve mensen die het gezellig vinden om elkaar te ontmoeten.
    Arnoud Rop

  20. Beste Taede,
    “Nee, dat is geen reductie. Bewustzijn heeft met cognitie te maken, dat wil je toch niet ontkennen?”
    Nee, dat heb ik ook niet ontkend, dat lijkt me overduidelijk. Alleen jij stelt dat het hetzelfde is:
    “Volgens de Encyclopedie … Boom 2007) is ervaring in het algemeen: “elk weten dat niet zonder meer wordt verworven, maar met bewustzijn gepaard gaat” (152). Ervaring is dus cognitief. Emotie is een veel basalere, instinctievere respons.”
    Niemand weet wat ‘bewustzijn’ precies is. Jij reduceert het tot cognitie, de rest is chemische reactie. Dit bedoel ik dus met het gevaar volledig achterhaald te worden door de wetenschap, net als Paley.

  21. @ Arnoud,
    Ik had met “cognitief” eigenlijk eerste deel van de definitie op het oog, dus het aspect van weten. Weten is cognitief, en gaat gepaard met bewustzijn. Dat impliceert echter niet dat bewustzijn louter cognitief is. Maar ervaring-als-weten is wel degelijk cognitief.

  22. Beste Taede,
    dat verheldert iets, maar blijft nog steeds mijn vraag of ‘angst’ eigenlijk wel bestaat als je je er niet cognitief van bewust bent.
    Verder zou ik toch wel een meer heldere definitie verlangen van cognitie, bewustzijn enz. als we hier nog langer over door debatteren, want je schrijft:
    “De vraag of je ook zonder hersenen kunt nadenken (d.w.z. bewust kunt zijn)”
    Hier zeg je het toch weer? nadenken, dwz bewustzijn. Nee, je kunt het niet beantwoorden, maar je hebt misschien wel een bewustzijn als je niet na kunt denken.
    gr,
    arnoud

  23. @Taede.
    Volkomen terecht vraag jij je af « hoe sterk de fundamenten van de PKN wel zijn. En of ze er überhaupt wel zijn. »
    Ik lees op jouw blog jouw een oprechte interne strijd. Enerzijds voel jij aan dat er een God is, je spreekt over hem als intuïtie, je constateert dat een kerk niet zonder God kan en je spreekt je verontwaardiging uit als iemand dat anders ziet, je geeft beter dan wie dan ook aan dat spreken over God ingewikkeld en iets anders dan wetenschap, anderzijds laat jij Jezus vrijwel geheel buitenspel en beschrijf jij hem als « iemand die liet zien hoe wij met elkaar om moeten gaan ». Terwijl nu juist het geloof in Jezus als zoon van God de basis is van een christelijke kerk en hij als zodanig het begrip “God” binnen ons handbereik brengt. Hij is een vriend, hij is God met ons. Als iemand zegt dat Jezus niet de zoon van God is dan is voor hem Joh 3:16 “Want God heeft zoveel liefde voor de wereld, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven” niet waar. Dan leef je met een beeld dat God niet oneindig veel van ons houdt, niet nog meer dan een vader van zijn kind kan houden. Jij bent vader (net als ik), jij weet wat dat is.
    Zo lang je blijft rondlopen in een PKN waar zo iemand als Nico ter Linden gewoon mag verkondigen dat “Jezus dacht dat hij de zoon van God was” zul je misschien blijven denken dat een christen Jezus als een doodgewoon mens kan zien. De PKN, de snelst leeglopende kerk ter wereld met 2% opkomst is een ander geloof begonnen, en mensen die dat inzien zijn al weggelopen. Vanuit dat oogpunt gezien is het helemaal niet verbazingwekkend dat Hendrikse mag aanblijven. De PKN heeft inderdaad geen fundamenten meer.

  24. Beste Taede,
    De kunst van het niet doen is het eerste wat mij in gedachte schiet. Ikzelf heb deze uitspraak overgenomen van een van de werkstukken van de Dalai Lama.
    Eindelijk eens een keer dat er geen stellingen worden ingenomen, gelukkig. Want ik denk dat het geloven in een God, zeker als je protestant bent, gaat over een persoonlijke band tussen jouw en God.
    Hoewel ikzelf niet gelovig bent ben ik blij dat de PKN geen uitspraak doet over een ander zijn belevenis, een hele vooruitgang.
    Wat misschien wel had moeten gebeuren is dat de PKN had moeten verklaren dat dit iets is waarop zij geen aanspraak kunnen maken op de waarheid en derhalve geen stelling in wensen te nemen. Dat had het signaal zeer kunnen verduidelijken.
    Beste Taede ik denk dat je het er toch wel mee eens moet zijn dat je niet altijd een stelling kan betrekken. En dat een stellingname over het zijnswezen van God, direct of indirect, tot nog meer problemen leid?
    Vriendelijke groet,

Comments are closed.