Spinoza: De Brieven over God (boekbespreking)

Spinoza: De brieven over God
Spinoza: De brieven over God
vertaald door Karel D’huyvetters

De filosoof Baruch de Spinoza (1632-1677) staat momenteel geweldig in de belangstelling. Ik weet niet meer hoeveel boeken over Spinoza en zijn filosofie ik het afgelopen jaar heb moeten bespreken maar het is nog maar een topje van wat er allemaal verschenen is. Spinoza is hot en zijn godsbeeld bij atheïsten is nog veel hotter. (Ik ben van plan om op de belangstelling voor dat godsbeeld onder atheïsten overigens binnenkort terug te komen.)

Ik moet eerlijk bekennen dat ik de meeste boeken over Spinoza niet spannend vind. Als je één exegese hebt gelezen, heb je ze eigenlijk allemaal gelezen. Elk boek dat over Spinoza verschijnt wil het denken van deze filosoof opnieuw voor een breed publiek introduceren. Maar de beste man is al een tijdje dood, en heeft slechts een beperkt aantal boeken geschreven. Bovendien was Spinoza bijna wiskundig in zijn formuleringen en definities en valt er – anders dan bij bijvoorbeeld Heidegger – niet eindeloos te discussiëren over wat hij wel met een bepaald woordje bedoeld kan hebben.

En dus raak ik zo langzamerhand wel wat Spinoza-moe. Ieder boek over Spinoza wordt met een zucht ontvangen.

Maar afgelopen week veranderde dat eventjes. Toen kreeg ik namelijk een boek ter recensie toegestuurd dat mijn aandacht trok en me later totaal opslokte…

Het gaat om Spinoza: de Brieven over God, uit het Latijn vertaald en toegelicht door Karel D’huyvetters. Deze D’huyvetters raakte, aldus de achterflap, na zijn pensionering gefascineerd door Spinoza en richtte in 2012 de vereniging en website Spinoza in Vlaanderen op. Hij vertaalde eerder voor Uitgeverij De Wereldbibliotheek Spinoza’s “Staatkundige verhandeling” (2014, tweede druk 2015). Hij vertaalde de ‘brieven over God’ al eerder voor zijn website (http://spinoza-in-vlaanderen.weebly.com/). Het boek is uitgegeven bij (de door hemzelf opgerichte) Uitgeverij Coriarius en verscheen al in 2016.

Nu ben ik normaliter niet zo dol op boeken die in eigen beheer worden uitgegeven, want meestal is er een goede reden dat die boeken niet bij reguliere uitgevers verschenen zijn. Maar dit boek is daarop een uitzondering.

Het boek Spinoza: de Brieven over God bevat een selectie uit Spinoza’s briefwisseling met o.a. Hendry Oldenburg, Lambert Van Velthuysen en Jacob Ostens, Albert Burgh en Georg Schuller/Ehrenfried von Tschirnhaus. Centraal staan de passages waarin Spinoza’s godsconcept wordt besproken. Alleen die delen van de brieven zijn vertaald en afgedrukt (en daar kun je dus gerust een boek mee vullen).

Uiteraard worden ook andere, gerelateerde onderwerpen worden besproken, zoals Spinoza’s God en het fysieke universum, de rol van de natuurwetten, de Bijbel, de rol van Christus (en de opstanding), beschuldigingen dat Spinoza een atheïst  was, en determinisme, fatalisme en de menselijke vrije wil.

D’huyvetters vertaalde zelf de brieven vanuit het Latijn in modern Nederlands. Sommige formuleringen verraden dat de brieven uit lang geleden stammen, maar ik moet echt zeggen dat ik zeer verbaasd was dat de meeste brieven lezen als een trein! In die brieven zijn gepassioneerde mensen – mannen – aan het woord, en veel van de filosofische formaliteiten worden achterwege gelaten. Zo spat bijvoorbeeld de verontruste toon van diplomaat Hendry Oldenburg van de pagina’s wanneer bij hem het muntje valt en hij eindelijk begrijpt hoe revolutionair – en maatschappelijk explosief – Spinoza’s godsconcept is. En je voelt de pen van de juist tot het katholicisme bekeerde Lambert van Velthuysen trillen van ingehouden woede als hij Spinoza’s ketterse gedachten over God bestrijdt en hem waarschuwt voor de hel waar hij zeker in zal belanden als hij niet Jezus als zijn redder accepteert.

En Spinoza legt uit, soms geduldig, regelmatig geïrriteerd over de domheid van zulke geleerde mensen, en soms ook venijnig kwaad. Het is heerlijke lectuur! Het gaat hier ergens over, dit is filosofie die met huid en haar bedreven wordt. Het is godsdienstfilosofie op hoog niveau wat hier bedreven wordt.

Wat dit boek nog een extra dimensie geeft is dat D’huyvetters voor vrijwel iedere brief een uitgebreide toelichting schreef. Hij geeft context en gaat de argumenten minutieus na, verklaart die aan de hand van Spinoza’s overige ideeën, en zorgt er zo voor dat je een uitstekend beeld krijgt van het geheel. Moeilijke passages en begrippen worden kristalhelder uitgelegd. Maar meer nog, je voelt het enthousiasme van D’huyvetters zelf in deze teksten, en dat zorgt ervoor dat bijvoorbeeld de briefwisseling tussen Spinoza en Oldenburg ronduit spannend wordt en soms zelfs bijna soap-achtige trekken krijgt.

Ofschoon ik de Spinoza-exegeses meestal niet zo spannend vind, vind ik het denken van Spinoza zelf erg interessant. Het is een filosoof geweest die een enorme impact heeft gehad en nog heeft. Hij had een interessant godsconcept en was absoluut geen atheïst in de hedendaagse betekenis van dat woord. Maar hij was ook geen traditioneel gelovige en zijn verwerpen van een persoonlijk godsbeeld heeft tamelijk radicale consequenties die ook in deze briefwisselingen uitstekend tot uiting komen. Uit deze briefwisseling wordt pas echt duidelijk hoe hij ver zichzelf van het joodse en christelijke godsconcept verwijderd zag.

Toegegeven, je moet wel iets weten van Spinoza’s godsconcept voordat je aan dit boek begint. Maar zoals ik al zei, er zijn momenteel genoeg goede inleidingen in het denken van Spinoza in het Nederlands voorhanden.

Daarmee is dit boek niet alleen vanuit historisch oogpunt interessant maar in de brieven wordt gewoon godsdienstwijsgerige reflectie op hoog niveau beoefend. De inhoud van de briefwisselingen is vandaag de dag op veel punten nog net zo actueel als toen. En wordt alleen maar actueler naarmate Spinoza’s godsconcept opnieuw populairder wordt. Dat alles maakt het boek tot een must-read voor een ieder die geïnteresseerd is in godsdienstfilosofie en de filosofie van Spinoza.

Het boek kan bij de auteur besteld worden (ik heb wel vernomen dat de voorraad nog beperkt is). De kostprijs is € 12,95 en bij bestelling bij uitgeverij.coriarius@telenet.be is de deelname in de verzendkosten beperkt tot € 3,-, dus in totaal € 15,95.

Spinoza: De Brieven over God. (Bibliotheca Spinozana Flandrica I).

Uit het Latijn vertaald en toegelicht door Karel D’huyvetters.

Uitgeverij Corarius, 2016. Paperback. 253 pp.

ISBN 9789082602104.