Close

Simone Weil: kunst, noodzaak, noodlot, mystiek en The Matrix.

Omslag van Liefde is licht
(Bron illustratie: Bol.com)

Momenteel lees ik de bloemlezing religieuze teksten van de Franse mystica Simone Weil, Liefde is licht. Geen gemakkelijke literatuur, niet alleen zijn Weils geschriften bijzonder abstract, maar de talloze Vlaamse stijlvormen van de vertaling komen de leesbaarheid niet ten goede. Niettemin vond ik enkele zeer inspirerende ideeën in dit boek die mij ook weer zelf aan het denken zette. Eén zo’n idee bespreek ik hieronder.

Simone Weil schrijft:

Alle menselijke maaksels zijn schikkingen van middelen met het oog op bepaalde doelstellingen. Alleen het kunstwerk maakt hierop een uitzondering. Niet dat hier geen finaliteit is, want die is er wel degelijk, alleen is het onmogelijk zich hier het doel voor te stellen. (…) In zekere zin is het doel helemaal transcendent. Net hetzelfde is het voor het universum en de loop van het universum waarin de finaliteit op eminente wijze transcendent en onvoorstelbaar is, vermits het God zelf is.

Weil, Liefde is licht, 46-47.

Deze passage is wondermooi. Niet alleen beschrijft Weil de essentie van kunst: het zoeken naar finaliteit die ons oneindig vooruitstreeft en te boven gaat, het doelmatige zonder concreet doel. Maar ook laat ze hier zien waarom ze wel degelijk terecht een mystica genoemd kan worden.

Elders verwoordt ze de loop van het universum als ‘noodzakelijkheid’ en als een ‘wereldorde’ (62-63). Die wereldorde is de liefde zelf. En alles wat gebeurt, iedere gebeurtenis ‘is onderdeel van Gods spreken tot ons’ (63; zie ook 234-235). Alles wat gebeurt, gebeurt dus noodzakelijk, via wetmatigheden die zich niet laten verstoren. Weil wijst het idee dat God via wonderen werkt, dus via het doorbreken van secundaire oorzakelijkheid, nadrukkelijk af (55).

Je ziet hier bij Weil sterke invloed van Grieks denken, zoals het stoïcisme, maar er zijn ook opvallende raakvlakken met Spinozistisch denken, ook al laat ze in de geschriften in dit boek op geen enkel manier vermoeden dat ze het werk van Spinoza kende.

Alles wat God doet, schrijft Weil ‘bewerkt Hij bij middel van het onherroepelijk mechanisme van de noodzakelijkheid’ (55). Wat gebeurt is dus conform de wil van God, maar is bovendien Gods manier van communiceren met ons en is expressie van de Wereldziel die leidt naar een doel dat transcendent is en voor ons onzichtbaar en ondenkbaar is. Bovendien laat de wetenschap dit alles volgens Weil precies zien: ‘Hoe strenger, rigoureuzer, preciezer de zuiver wetenschappelijke demonstratie is, des te manifester treedt ook het wezenlijk providentieel karakter van de wereldorde naar voren’ (62). Weils denken is een loflied op de naturalistische natuurwetenschap!

Maar is dit geen fatalisme? Nee, Weils denken is bijzonder genuanceerd. Het geloof in een ‘noodlot’ is voor Weil verbonden met schuld (p. 35). Het gaat Weil in haar nadruk op noodzakelijkheid om iets anders: om het zien en zelfs beleven van Gods wil en het horen van Gods stem doorheen het alledaagse. Dat is een mystiek zien en beleven van de werkelijkheid.

Hoe kan ik dat voorstelbaar maken?

Onlangs keek ik met Leonie de briljante film The Matrix uit 1999, in het kader van een opdracht die ze voor school moest maken. In het laatste bedrijf van die film (spoiler alert!) wordt Neo neergeschoten, hij sterft, maar door de kracht van liefde van Trinity wordt hij weer opgewekt en pas dan kan hij inzien dat hij de Ene is die beloofd werd. Allerlei religieuze symboliek uiteraard!

Maar in de film wordt ons even een blik gegund door Neo’s ogen, en we zien wat hij ziet: de Matrix, de werkelijkheid waarin we leven, zoals die werkelijk is, louter code, in groene letters die als watervallen naar beneden druppelen. Alles wat in The Matrix gebeurt – dus in onze werkelijkheid – gebeurt noodzakelijkerwijs. Het zijn regels die opgevolgd moeten worden. Maar een code is door iemand geschreven, met een bedoeling die transcendent is aan de code zelf.  

Het cruciale fragment uit The Matrix waarin Neo tot het besef komt wie hij eigenlijk is…
(Bron: Youtube)

Neo ziet de code, en ik stel me zo voor dat Simone Weil ook die code ziet. Zij doorziet de werkelijkheid, kijkt voorbij de sluier van Maya, en probeert onder woorden te brengen wat ze ziet: noodzakelijkheid die geen noodlot is, maar juist een uiting van liefde en goddelijke communicatie aan ons. Als je onze werkelijkheid zo als een goddelijke matrix doorziet, dan schrijft Weil: ‘Een stuk brood eten, als men honger heeft, wordt dan een communiceren met het universum en zijn Schepper’ (235).

De noodzakelijkheid heeft ons gebaard, en doet ons sterven. En je kunt niet het ene liefhebben maar het andere haten (‘Maar als wij instemmen met het feit geboren te zijn, en niet instemmen met het sterven, bedrijven wij persoonlijk, voor eigen verlies, de zonde van Adam’, 120).

Het hele bestaan, inclusief het lijden, kan zo onvoorwaardelijk geaccepteerd worden, aldus Weil, omarmd zonder enige reserve of voorbehoud.

Liefde is licht: Religieuze teksten van Simone Weil.
Simone Weil (vertaald door Laurent Bastiaens).
KokBoekencentrum, 2020. Paperback. 287 pp.
ISBN 9789043533485. € 24,99

4 thoughts on “Simone Weil: kunst, noodzaak, noodlot, mystiek en The Matrix.

  1. Onwaarschijnlijk mooie column!
    Alleen in de zin “Weil wijst het idee dat God via wonderen, dus via het doorbreken van secundaire oorzakelijkheid, nadrukkelijk af (55).” ontbreekt nog wat.

  2. Erg mooie bespiegeling over een mystica, die ik uitermate boeiend vind. In vertaling verliest het het wel heel wat, vrees ik. In het Frans schrijft ze uitermate mooi, zij het erg gecondenseerd. Zij eigenlijk ook filosofe en werd bijvoorbeeld erg bewonderd door Albert Camus. Je bespiegeling leidt je lezers goed in de materie in! De laatste zinnen klinken heel taoïstisch!

Comments are closed.

%d bloggers liken dit: