Close

Bernard Silvestris, De kosmos geschreven: Een twaalfde-eeuws scheppingsverhaal (boekrecensie)

Tijdens mijn werk aan mijn proefschrift volgde ik een collegeserie over Dante’s Goddelijke Komedie bij de Faculteit Filosofie in Groningen. Voor mij was dit een eye-opener. Wat Dante in zijn Goddelijke Komedie doet is niet alleen een spannend verhaal vertellen. (Althans: zijn avonturen in de Hel vond ik spannend, Dantes reis op de Louteringsberg en door de Hemel vond ik juist erg saai). Maar verwerkt in het verhaal zit ook een hele metafysica. Dante beschrijft hoe de mensen van zijn tijd – pakweg tussen 1250 en 1350 – tegen de kosmos aankeken, hoe ze dachten dat de kosmos gestructureerd was en werkte. Hij beschrijft daarmee de wereld waarin de mensen leefden. En die wereld was een andere dan waarin wij leven.

Pakweg een eeuw eerder leefde Bernard Silvestris. We weten erg weinig van hem, behalve dat hij in de twaalfde eeuw leefde, vermoedelijk ergens halverwege de twaalfde eeuw (dus een eeuw eerder dan Dante). En we weten dat hij beïnvloed was door het denken uit de school van Chartres. Dit was een kathedraalschool waarvan de denkers met name geïnspireerd waren door het werk van Plato, met name diens Timaeus. Voel je bij Dante vooral de invloed van Aristoteles, bij Silvestris is dat vooral de invloed van Plato en van het neoplatonisme van Plotinus.

Het is verbluffend dat we nu ook in het Nederlands kennis kunnen nemen van de wereld waarin Silvestris leefde. Want onlangs verscheen bij uitgeverij Damon – een van mijn favoriete uitgeverijen – het boek De kosmos geschreven, vertaald door meestervertaler Piet Gerbrandy. Dit boek bevat de vertaling van een lang gedicht van Bernard Silvestris dat zowel poëtisch als diepgaand filosofisch is. Het is een middeleeuwse ruimtereis op papier en in de geest.

Het gedicht bestaat uit twee delen. In het eerste, Megakosmos, beschrijft Silvestris de schepping en structuur van de kosmos – een enerzijds diepgelovig relaas en toch totaal anders dan het scheppingsverhaal uit de Bijbel. Natuur beklaagt zich bij de Geest over de warboel die de Stof is. Geest legt vervolgens uit waarom de Stof een warboel is en zet zich aan het werk om de kosmos te ordenen. Eerst brengt ze – de hoofdpersonen in het gedicht zijn vrouwen – de vier elementen voort, daarna komt de (wereld)ziel en zich verbindt met de Kosmos en uit die verbintenis komt al het andere voort.

In poëtische termen beschrijft Silvestris het domein van God, de engelenscharen, de werking van de Voorbeschikking (met andere woorden: de wetmatigheid en ordening die de kosmos regeert), de fysische structuur van de kosmos, de sterrenbeelden, planeten, aardebewoners, klimaat en geografie van de aarde en de biologie van bomen, kruiden, vogels en vissen. Het is teveel om op te noemen, bijna een encyclopedie van de toenmalige kennis. Niet voor niets noemen Gerbrandy en Guusje van der Meij in hun uitgebreide inleiding het gedicht van Silvestris een ‘encyclopedisch leerdicht’. Je krijgt al lezend ook enorme waardering voor de kunde waarmee Piet Gerbrandy deze tekst met soms een eindeloze opsomming van soortnamen en karakteriseringen tot leven brengt. Want hoe ver de alledaagse wereld van Bernard Silvestris ook van de onze verwijderd is, dit boek leest als een trein.

Fascinerend is ook om te lezen hoe Silvestris astrologie en toenmalige natuurkennis met elkaar vermengt. God is op de achtergrond aanwezig, Hij schept niet, maar laat de kosmos zichzelf scheppen. Silvestris is ervan doordrongen dat de kosmos een autonome orde heeft, een nexus van natuurlijke wetmatigheden die zorgen dat alles werkt zoals het werkt volgens de regels van de Voorzienigheid. Onder die natuurlijke wetmatigheid valt ook de astrologie: de sterren en planeten oefenen invloed uit op het ondermaanse. Het is een bijna ecologisch te noemen kosmologie die Silvestris ontwerpt: alles heeft invloed op al het andere.

In het tweede deel, Microkosmos staat de schepping van de mens centraal. Natuur en Geest kijken voldaan terug op de schepping, maar het enige dat nog ontbreekt, is de mens. Silvestris beschrijft hoe Natuur vervolgens een reis door het heelal onderneemt om het Hemelse te vinden. Beide vrouwen, Natuur en het Hemelse, reizen vanuit het bovenmaanse en etherische door de sferen van de planeten naar de Aarde (die dan nog altijd het middelpunt van het heelal is).

Silvestris beschrijft hoe de ‘hemelse visie’ op de mens luidt, hoe Natuur vanuit de Hemel afdaalt naar de Aarde, er volgen afzonderlijke beschrijvingen van zon, maan en planeten. De ‘grote keten van het Zijn’ wordt beschreven (dus opnieuw hoe alles met alles samenhangt). Uiteindelijk wordt de mens geschapen en volgt een beschrijving van de menselijke anatomie: een bijna biologische beschrijving die tegelijkertijd een loflied is. Pas als de mens geschapen is, is de kosmos compleet: micro- en macrokosmos doordringen elkaar en vullen elkaar aan.

Nee, het boek van Silvestris is geen Goddelijke Komedie. Dantes boek wordt tot de wereldliteratuur gerekend, en met reden, Silvestris’ boek is vandaag grotendeels vergeten. Hoewel ik toegeef dat ik Dantes boek in velerlei opzichten superieus acht aan dat van Silvestris, is het volstrekt onterecht dat Silvestris’ werk vrijwel vergeten is. Vooral omdat Silvestris boek een verwante maar toch ook weer unieke wereldbeschouwing beschrijft. Het gedicht is fascinerend door de verbeeldingskracht van Silvestris, de dichterlijke taal, en de encyclopedische kennis die Silvestris in dit leerdicht naar voren brengt. Daarbij moet wel worden aangetekend dat de talloze voetnoten van Gerbrandy en Van der Meij voor de hedendaagse lezer onontbeerlijk zijn om het boek volledig te begrijpen.

Wat me vooral opviel (in positieve zin) was dat het boek van Silvestris veel minder vroom overkomt dan het boek van Dante. Dantes fysieke en morele wereldbeeld is dat van de Kerk – feitelijk nog altijd dat van de hedendaagse rooms-katholieke Kerk. Daarentegen lijkt Silvestris vooral zijn eigen gang te gaan. Hij maakt een bricolage van esoterische en andere kennisbronnen, waarbij hij zich weinig gelegen lijkt te laten liggen aan de officiële kerkelijke visie. De kosmos geschreven is veel minder moreel beladen dan het werk van Dante. Het is niets minder dan een vrolijke lofzang op de schepping die ook door veel religieuze atheïsten en religieuze naturalisten meegezongen zal kunnen worden.

Meer info (inclusief een inkijkje in het boek) is hier te vinden: https://www.damon.nl/book/bernard-silvestris-de-kosmos-geschreven.

De kosmos geschreven: Een twaalfde-eeuws scheppingsverhaal
Bernard Silvestris (vertaling door Piet Gerbrandy).
Damon, 2021. Hardback. 176 pp.
ISBN 9789463403108. € 24,90

1 thought on “Bernard Silvestris, De kosmos geschreven: Een twaalfde-eeuws scheppingsverhaal (boekrecensie)

Comments are closed.

%d bloggers liken dit: